Brahmavidya Upanishad 24: Verse 24

Sanskrit (Devanagari)

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः। मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम्॥ दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे। अभिषिच्यामृतेनैव हंस हंसेति यो जपेत्॥ जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते। एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये॥

Padapatha (Word Split)

नभः-स्थम् । निष्कलम् । ध्यात्वा । मुच्यते । भव-बन्धनात् । अनाहत-ध्वनि-युतम् । हंसम् । यः । वेद । हृत्-गतम् ॥ स्व-प्रकाश-चित्-आनन्दम् । सः । हंसः । इति । गीयते । रेचकम् । पूरकम् । मुक्त्वा । कुम्भकेन । स्थितः । सुधीः ॥ नाभि-कन्दे । समौ । कृत्वा । प्राण-अपानौ । समाहितः । मस्तक-स्थ । अमृत-आस्वादम् । पीत्वा । ध्यानेन । स-आदरम् ॥ दीप-आकारम् । महा-देवम् । ज्वलन्तम् । नाभि-मध्यमे । अभिषिच्य । अमृतेन । एव । हंस । हंस । इति । यः । जपेत् ॥ जरा-मरण-रोग-आदि । न । तस्य । भुवि । विद्यते । एवम् । दिने । दिने । कुर्यात् । अणिमा-आदि-विभूतये ॥

Sanskrit recitationBrahmavidya Upanishad 24

IAST Transliteration

nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt | anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam || svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate | recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ || nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ | mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram || dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame | abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet || jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate | evaṃ dine dine kuryād aṇimādivibhūtaye ||

Translation

ఆకాశస్థమైన నిష్కల పరబ్రహ్మను ధ్యానించినవాడు లౌకిక భవబంధనము నుండి విముక్తుడగును. హృదయంలో నివసించే, అనాహతనాదయుక్తమైన ‘హంస’ను ఎవడు తెలుసుకొనునో, అతడే స్వప్రకాశ చిదానందస్వరూపుడని ప్రకటింపబడును. రేచకము, పూరకమును త్యజించి జ్ఞాని కుంభకములో నిలుచును; నాభికందమున ప్రాణ-అపానములను సమముగా చేసి ఏకాగ్రుడై శిరస్సులోని అమృతాస్వాదమును భక్తితో ధ్యానముచే పానము చేయును. నాభిమధ్యమున దీపాకారముగా జ్వలించే మహాదేవుని ధ్యానించి, అమృతాభిషేకముచేయునట్లు ‘హంస హంస’ అని జపించువానికి భూమిపై జరా, మరణ, రోగాది ఉండవు. అణిమాది సాధనలకై దీనిని ప్రతిదినము అభ్యసించవలెను।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

By meditating on the partless One abiding in space, one is liberated from the bondage of worldly existence. Whoever knows the Haṃsa in the heart, endowed with the unstruck sound—He is proclaimed to be self-luminous consciousness and bliss. Renouncing exhalation and inhalation, the wise one abides in breath-retention. Having equalized prāṇa and apāna at the navel-bulb and become collected, he drinks, with reverent meditation, the savor of nectar in the head. (He contemplates) the great Deva, in the form of a lamp, blazing in the middle of the navel; and, as if anointing with nectar, whoever repeats ‘haṃsa, haṃsa’—for him there is no aging, death, disease, and the like on earth. Thus one should practice day after day for aṇimā and other attainments.

Verse Context

• Upāsanā on Haṃsa (Ātman) culminating in mokṣa; prāṇa as a support for knowledge
• Mahavakya: Indirectly reinforces mahāvākya purport: the inner self is Brahman characterized as consciousness-bliss; closest in spirit to ‘prajñānaṃ brahma’
• Atharva
• Chandas: Mixed/irregular (later yogic Upaniṣadic verse)