Adhyaya 33
ఈ అధ్యాయంలో ప్రహ్లాదుడు విష్ణు పరిషదుల మాటల ద్వారా ద్వారకా మహాత్మ్యాన్ని విని, దాని విశేష వర్ణనను కోరుతూ సంభాషణను ప్రారంభిస్తాడు. బ్రహ్మా, మహేశ్వరులు సమాధానంగా—ద్వారకా సమస్త తీర్థాలు, మోక్షప్రద క్షేత్రాల మధ్య రాజకేంద్రంలా శ్రేష్ఠమని, ప్రయాగం, కాశీ వంటి ప్రసిద్ధ యాత్రాస్థలాలకన్నా కూడా తులనాత్మక స్తుతితో ఆమె మహిమను ఉన్నతంగా నిలుపుతారు. తదుపరి దిక్కుల వారీగా క్రమబద్ధంగా—కోట్ల సంఖ్యలో నదులు, తీర్థాలు ద్వారకా చుట్టూ నివసిస్తూ భక్తితో సేవచేసి, పునఃపునః శ్రీకృష్ణ దర్శనం పొందుతాయని చెప్పబడుతుంది. ఆపై వారాణసీ, అవంతీ, మథుర, అయోధ్య, కురుక్షేత్ర, పురుషోత్తమ, భృగుక్షేత్రం/ప్రభాస, శ్రీరంగం వంటి ప్రధాన క్షేత్రాలు; అలాగే శాక్త, సౌర, గాణపత్య పుణ్యస్థానాలు; ఇంకా కైలాసం, హిమవత్, శ్రీశైలం మొదలైన పర్వతాలు ద్వారకాను పరివేష్టించి ఉన్నట్లు జాబితా రూపంలో వర్ణన వస్తుంది. ముగింపులో ఈ సమాగమం శ్రద్ధా-భక్తుల బలంతోనే జరుగుతుందని, గురుడు కన్యారాశిలో ఉన్న కాలంలో దేవతలు, ఋషులు ఆనందంతో దర్శనార్థం ద్వారకాకు వస్తారని కాలసూచకంగా పేర్కొంటుంది. ఇలా ద్వారకా సమస్త యాత్రాక్షేత్రాలను ఏకీకృతం చేసే తీర్థ-కోస్మోగ్రామంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा ब्रह्ममहेशानौ यदुक्तं विष्णुपार्षदैः । द्वारकायास्तु माहात्म्यं तद्वर्णयितुमूचतुः
శ్రీ ప్రహ్లాదుడు పలికెను—విష్ణు పార్షదులు చెప్పిన మాటలను విని బ్రహ్మా మరియు మహేశ్వరుడు అప్పుడు ద్వారకా మహాత్మ్యాన్ని వర్ణించుటకు ప్రారంభించారు।
Verse 2
श्रीब्रह्मेशानावूचतुः । भोभोः क्षेत्राणि तीर्थानि सरांसि सागरादयः । प्रयागादीनि तीर्थानि काश्याद्या मुक्तिदायकाः
శ్రీ బ్రహ్మా మరియు ఈశానుడు పలికిరి—హో హో! పుణ్యక్షేత్రాలు, తీర్థాలు, సరస్సులు, సముద్రాదులు; ప్రయాగాది తీర్థాలు, కాశీ మొదలైన స్థలాలు మోక్షప్రదములు।
Verse 3
भवतां तीर्थराजानां महाराजस्त्वियं शुभा । द्वारका सेवनीया वै स्थीयतां स्वेच्छया बहिः
హే తీర్థరాజుల మహారాజులారా! ఈ శుభ ద్వారక మీకు అధిరాజ్ఞి. ద్వారకను నిశ్చయంగా సేవించవలెను; కావున మీ ఇష్టముచొప్పున బయటనే నిలిచియుండుడి।
Verse 4
श्रीप्रह्लाद उवाच । महेशवचनं श्रुत्वा सर्वेषामुत्सवोऽभवत् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा द्वारकां प्रणिपत्य च । आवासं चक्रिरे तत्र क्षेत्रतीर्थानि हर्षतः
శ్రీ ప్రహ్లాదుడు పలికెను—మహేశుని వచనము విని అందరిలో ఉత్సవానందము కలిగెను. తరువాత ప్రదక్షిణ చేసి, ద్వారకకు నమస్కరించి, ఆ క్షేత్రతీర్థములు హర్షముతో అక్కడే నివసించెను।
Verse 5
भागीरथी प्रयागं च यमुना च सरस्वती । सरयूगंडकी पुण्या गोमती पूर्ववाहिनी
అక్కడ భాగీరథీ (గంగా), ప్రయాగం, యమునా, సరస్వతీ; అలాగే పుణ్య సరయూ, గండకీ మరియు తూర్పు దిశగా ప్రవహించే గోమతీ కూడా ఉన్నవి।
Verse 6
अन्याश्च सरितः सर्वाः सिन्धुशोणौ नदौ तथा । पंचाशत्कोटिभिस्तीर्थैर्दिग्भागे ह्युत्तरे स्थिताः । लंपटाः कृष्णसेवायां पश्यतो द्वारकां मुहुः
ఇతర సమస్త నదులు కూడా—సింధు, శోణ నదులతో కూడి—యాభై కోట్లు తీర్థములతో ఉత్తర దిశాభాగంలో నిలిచెను. కృష్ణసేవలో ఆసక్తులై వారు ద్వారకను మళ్లీ మళ్లీ దర్శించిరి।
Verse 7
मन्दाकिनी तथा पुण्या नदी भागीरथी च या । महानदी नर्मदा च शिप्रा प्राची सरस्वती
మందాకిని అలాగే పుణ్యమైన భాగీరథీ నది; మహానది మరియు నర్మదా; శిప్రా, ప్రాచీ, సరస్వతీ—ఇవీ తీర్థసమూహంలో హాజరయ్యాయి.
Verse 8
चक्षुर्भद्रा तथा सीता नद्योऽन्याः पापनाशिनी । वर्तंते पूर्वदिग्भागे तीर्थैश्च षष्टिकोटिभिः
చక్షుర్భద్రా అలాగే సీతా మరియు ఇతర పాపనాశినీ నదులు—పూర్వ దిక్భాగంలో అరవై కోట్లు తీర్థాలతో కలిసి నిలిచియున్నాయి.
Verse 9
पयोष्णी तपती पुण्या विदर्भा च पयस्विनी । गोदावरी महापुण्या भीमा कृष्णानदी तथा
పయోష్ణీ మరియు పుణ్యమైన తపతీ; విదర్భా మరియు పయస్వినీ; మహాపుణ్య గోదావరి; అలాగే భీమా, కృష్ణా నదీ—ఇవీ సమాగమమయ్యాయి.
Verse 10
कावेरीप्रमुखाः पुण्या अन्यैश्चैवाघनाशिनीः । स्वतीर्थसहिता भक्त्या नवनवतिकोटिभिः
కావేరీ ప్రధానమైన పుణ్య నదులు మరియు ఇతర అఘనాశినీ ప్రవాహాలు—తమ తమ తీర్థాలతో కూడి, భక్తితో తొంభై తొమ్మిది కోట్లు సంఖ్యగా వచ్చాయి.
Verse 11
स्थिता दक्षिणदिग्भागे द्वारकासेवनोत्सुकाः । क्रीडंति गोमतीनीरे तीरे च कृष्णसन्निधौ
వారు దక్షిణ దిక్భాగంలో నిలిచి ద్వారకా సేవకు ఉత్సుకులయ్యారు. గోమతీ జలంలోనూ తీరంలోనూ, శ్రీకృష్ణ సన్నిధిలో, వారు క్రీడించారు.
Verse 12
सप्तद्वीपेषु याः संति तथाऽन्या वै सरिद्वराः । सागराश्च तथा सप्त पश्चिमायां दिशि स्थिताः
సప్తద్వీపాలలో ఉన్న శ్రేష్ఠ నదులు, అలాగే ఇతర ఉత్తమ సరితలు, మరియు సప్త సముద్రాలు—ఇవన్నీ పశ్చిమ దిశలో స్థాపితమయ్యాయి।
Verse 13
क्रीडंति चक्रतीर्थे वै तीर्थैश्च शतकोटिभिः । पश्यंति च मुहुः कृष्णं पश्चिमाभिमुखं सदा
వారు చక్రతీర్థంలో నిశ్చయంగా దివ్యానందంతో క్రీడిస్తారు, శతకోటి తీర్థాలతో కూడి; మరియు మళ్లీ మళ్లీ సదా పశ్చిమాభిముఖుడైన కృష్ణుని దర్శిస్తారు।
Verse 14
विदिशासु च सर्वासु तीर्थसंख्या न विद्यते । पुष्करादीनि तीर्थानि विशाला विरजा गया
అన్ని దిశలలో తీర్థాల సంఖ్య లెక్కకు అందదు; పుష్కరాది తీర్థాలు, అలాగే విశాలా, విరజా, గయా కూడా (అక్కడ ఉన్నాయి)।
Verse 15
शतैककोटिभिस्तीर्थैर्गोमत्युदधिसंगमे । वर्त्तंते कृष्णसेवायां सोत्सवानि द्विजोत्तमाः
గోమతి-సముద్ర సంగమంలో, శత-ఏక-కోటి తీర్థాల మధ్య, శ్రేష్ఠ ద్విజులు ఉత్సవాలతో కూడి కృష్ణసేవలో నిత్యం నిమగ్నమై ఉంటారు।
Verse 16
वाराणसी पूरैशान्यामवन्ती पूर्वदिक्स्थिता । आग्नेय्यां दिशि कांती च दक्षिणे मथुरा स्थिता
ఈశాన్య దిశలో వారాణసి ఉంది, తూర్పు దిశలో అవంతి; ఆగ్నేయ దిశలో కాంతీ, మరియు దక్షిణంలో మథుర ఉంది।
Verse 17
नैरृत्यां च तथा माया अयोध्या पश्चिमे स्थिताः । वायव्यां तु कुरुक्षेत्रं हरिक्षेत्रं तथोत्तरे
నైరృత దిశలో మాయా, పశ్చిమంలో అయోధ్య స్థితమై ఉంది. వాయవ్యంలో కురుక్షేత్రం, ఉత్తరంలో హరిక్షేత్రం ఉంది.
Verse 18
शिवक्षेत्रं च ऐशान्यामैंद्र्यां च पुरुषोत्तमः । आग्नेय्यां च भृगुक्षेत्रं प्रभासं दक्षिणाश्रितम्
ఈశాన్యంలో శివక్షేత్రం, ఐంద్ర దిశలో పురుషోత్తముడు. ఆగ్నేయంలో భృగుక్షేత్రం, దక్షిణంలో ప్రభాసం స్థాపితమై ఉంది.
Verse 19
श्रीरंगं नैरृते भागे लोहदंडं तु पश्चिमे । नारसिंहानि वायव्ये कोकामुख्यं तथोत्तरे
నైరృత భాగంలో శ్రీరంగం, పశ్చిమంలో లోహదండం. వాయవ్యంలో నారసింహ క్షేత్రాలు, ఉత్తరంలో కోకాముఖ్యం ఉంది.
Verse 20
कामाख्या रेणुकादीनि शाक्तेयानि च सर्वशः । क्षेत्रराजानि सर्वाणि यथास्थाने वसंति हि
కామాఖ్య, రేణుకాది సమస్త శాక్త పీఠాలు—ఈ అన్ని క్షేత్రరాజాలు తమ తమ స్థానాలలోనే నివసిస్తున్నాయి.
Verse 21
उत्तरे चैव सौराणि गाणपत्यानि कृत्स्नशः । क्षेत्राण्युत्तरतः संति रुक्मिण्याः सन्निधौ द्विजाः
ఉత్తరంలో సౌర, గాణపత్య క్షేత్రాలు సమస్తంగా ఉన్నాయి. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఉత్తర భాగంలో ఇవి రుక్మిణీ సన్నిధిలో నిలిచివున్నాయి.
Verse 22
धेनुकं नैमिषारण्यं दंडकं सैंधवं तथा । दशारण्यमर्बुदं च नरनारायणाश्रमम्
ధేనుక, నైమిషారణ్యం, దండకము మరియు సైంధవము; దశారణ్యం, అర్బుదము, అలాగే నర-నారాయణుల పవిత్ర ఆశ్రమమును (అక్కడ పేర్కొంటారు)।
Verse 23
यथादिशं वसंति स्म द्वारकायाः समन्ततः । मेर्वाद्याः पर्वताः सौम्ये द्वारकासेवनोत्सुकाः
హే సౌమ్యే! మేరువు మొదలైన పర్వతాలు తమ తమ దిశలలో ద్వారక చుట్టూ నివసిస్తూ, ద్వారకా-సేవకు ఉత్సుకులై ఉంటారు।
Verse 24
कैलासाद्याश्च ऐशान्यामैन्द्र्यां हिमवदादयः । श्रीशैलाद्याश्च आग्नेय्यां सिंहाद्र्याद्या यमे तथा
ఈశాన్యంలో కైలాసము మొదలైనవి, తూర్పు దిశలో హిమవంతము మొదలైనవి; ఆగ్నేయంలో శ్రీశైలము మొదలైనవి, దక్షిణంలో సింహాద్రి మొదలైనవి (స్థితమై ఉన్నాయి)।
Verse 25
नैरृत्यां वाममार्गाद्या महेन्द्रऋषभादयः । अन्ये च पुण्यशैलाश्च सलोकालोक मानसाः । द्वारकां परितः संति पर्य्युपासंति प्रत्यहम्
నైరృత్యంలో వామమార్గము మొదలైనవి, అలాగే మహేంద్ర, ఋషభము మొదలైనవి (పర్వతాలు ఉన్నాయి)। ఇతర పుణ్యశైలాలు కూడా—లోకాలొక, మానసములతో సహా—ద్వారక చుట్టూ ఉండి ప్రతిదినం ఆమెను పరిఉపాసిస్తాయి।
Verse 26
एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सनकादयः । क्षेत्रतीर्थादिभिर्युक्ता अन्यैः पुण्यतमैस्तथा
ఇలా బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, సనక మొదలైన ఋషులు—క్షేత్ర, తీర్థాది సమేతంగా—మరియు ఇతర అత్యంత పుణ్యమైన (సన్నిధులతో) కూడి (అక్కడ ఉంటారు)।
Verse 27
श्रद्धया परया भक्त्या कन्याराशिस्थिते गुरौ । आयांति द्वारकां द्रष्टुं ब्राह्म्याद्याश्च प्रहर्षिताः
పరమ శ్రద్ధా భక్తులతో—గురు కন্যారాశిలో స్థితుడై ఉన్నప్పుడు—బ్రాహ్మీ మొదలైన దేవతామాతలు హర్షంతో ద్వారకా దర్శనానికి వస్తారు।
Verse 33
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यवर्णनपूवकं द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवास वर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కాంద మహాపురాణము—ఎనభై ఒక వేల శ్లోకముల సంహితలో—ప్రభాసఖండము యొక్క ఏడవ విభాగములో, ద్వారకామాహాత్మ్యము యొక్క నాలుగవ భాగములో ‘ద్వారకా మహాత్మ్యవర్ణనపూర్వకంగా ద్వారకాలో సమస్త తీర్థక్షేత్రాదుల నివాసవర్ణన’ అనే ముప్పైమూడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।