Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

अत्र भूमितले विप्र सर्वेषां तीर्थमुत्तमम् । अल्पकालेन सन्तुष्टिं यत्र याति महेश्वरः । वासुदेवोऽथवा ब्रह्मा ह्येतच्छीघ्रं वदस्व मे

Transliteration

atra bhūmitale vipra sarveṣāṃ tīrthamuttamam | alpakālena santuṣṭiṃ yatra yāti maheśvaraḥ | vāsudevo'thavā brahmā hyetacchīghraṃ vadasva me

Translation

హే విప్రా! ఈ భూమితలంలో సమస్త తీర్థాలలో శ్రేష్ఠమైనది ఏది? ఎక్కడ అల్పకాలంలో మహేశ్వరుడు గాని, వాసుదేవుడు గాని, బ్రహ్మ గాని సంతుష్టుడవుతాడు? అది నాకు త్వరగా చెప్పుము.

Word by Word

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• भूमितले: on the earth’s surface
• भूमितले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (भूमेः तलम् = surface of the earth)

• विप्र: O brāhmaṇa
• विप्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन

• सर्वेषाम्: of all
• सर्वेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन

• तीर्थम्: a sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उत्तमम्: best; supreme
• उत्तमम्: Karta (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; तीर्थम् इति विशेषणम्

• अल्पकालेन: in a short time
• अल्पकालेन: Karana (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: अल्प (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुषार्थे (अल्पः कालः)

• सन्तुष्टिम्: satisfaction; contentment
• सन्तुष्टिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सन्तुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• याति: goes; attains
• याति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महेश्वरः: Maheśvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; कर्मधारय (महान् ईश्वरः)

• वासुदेवः: Vāsudeva (Viṣṇu/Kṛṣṇa)
• वासुदेवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वासुदेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• अथवा: or
• अथवा: Samuccaya/Vikalpa (Connector/समुच्चय-विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: अथवा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Prayojaka-nipata (Emphasis/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचन-द्वितीया (accusative used adverbially)

• वदस्व: tell; speak
• वदस्व: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मे: to me; for me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular enclitic)

Speaker

The king/ruler addressing Vasiṣṭha

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarvottama Tīrtha (unnamed in this verse)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The king earnestly questions Vasiṣṭha, gesturing toward the earth as if seeking the single सर्वोत्तम tīrtha; above, subtle iconographic hints of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā as witnesses.

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Maheśvara
• Vāsudeva
• Brahmā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is sought as a swift path to divine grace; the seeker asks for the most efficacious sacred place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse asks for the सर्वोत्तम tīrtha but does not name it; identification follows in subsequent verses.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated; the focus is on choosing a tīrtha that grants quick divine satisfaction.