Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि । शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा । वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः

Transliteration

nimagno brāhmaṇaśreṣṭhā nāsāgraṃ yāvadeva hi | śṛṃgairmanoramaistuṃ gaiḥ samagraiḥ sahitastadā | vṛkṣagulmalatākīrṇai ramyapakṣiniṣevitaiḥ

Translation

ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, అతడు ముక్కు చివర వరకు మాత్రమే మునిగియుండెను. అప్పుడు ఆ స్థలం మనోహరమైన, సమగ్రమైన శిఖరాలతో శోభించి, వృక్ష-గుల్మ-లతలతో నిండిపోయి, రమ్య పక్షులచే సేవింపబడెను.

Word by Word

• निमग्नः: submerged/sunk
• निमग्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि + मज्ज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ब्राह्मणश्रेष्ठः: best of Brahmins
• ब्राह्मणश्रेष्ठः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ब्राह्मणानां श्रेष्ठः)

• नासाग्रम्: tip of the nose
• नासाग्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नासा + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नासायाः अग्रं)

• यावत्: up to/as far as
• यावत्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (प्रातिपदिक/अव्ययार्थ)
• Form: अव्यय; परिमाण/अवधि-वाचक (as far as/upto)

• एव: indeed/just
• एव: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis/indeed)

• हि: indeed/for
• हि: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निपात (for/indeed)

• शृंगैः: with horns
• शृंगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शृंग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• मनोरमैः: beautiful/charming
• मनोरमैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: मनोरम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (शृंगैः इति)

• तु: and/but
• तु: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वय (but/and)

• अंगैः: with limbs
• अंगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अंग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• समग्रैः: complete/entire
• समग्रैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: समग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (अंगैः इति)

• सहितः: accompanied/with
• सहितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सह (उपसर्ग) + इ (धातु) / सहित (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'युक्तः/समेतः' अर्थे

• तदा: then
• तदा: Kriya-visheshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (then)

• वृक्षगुल्मलताकीर्णैः: filled with trees, shrubs, and creepers
• वृक्षगुल्मलताकीर्णैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: वृक्ष + गुल्म + लता + कीर्ण (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समाहार-द्वन्द्व (वृक्षगुल्मलता) + क्तान्त विशेषण (कीर्ण = strewn/filled)

• रम्यपक्षिनिषेवितैः: frequented by lovely birds
• रम्यपक्षिनिषेवितैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य + पक्षि + निषेवित (प्रातिपदिक; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (रम्यैः पक्षिभिः निषेवितैः) क्तान्त विशेषण

Speaker

Sūta (deduced; continuing narration after 'Sūta uvāca')

Tirtha Mahatmya

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A serene panorama: a mountain with multiple charming peaks; dense growth of trees, shrubs, and creepers; flocks of bright birds perched and in flight; the sense of a newly blessed terrain.

Characters & Entities

• Brāhmaṇas (addressed)
• Śṛṅga (peaks/horns)
• Vṛkṣa-gulma-latā
• Pakṣin (birds)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is not only a ritual site but an auspicious ecology—beauty and harmony in nature are signs of sanctity and divine settlement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verdant mountainous/cavern region being established in Nāgara Khaṇḍa, Adhyāya 9, described with peaks, vegetation, and birds.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive passage supporting the sthala-māhātmya through imagery of sacred nature.