Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 43

Devanagari script

तस्यां शक्तौ नरो यश्च कुर्यात्पृष्ठिनिघर्षणम् । पूजयित्वा तु पुष्पाद्यैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स न स्याद्रोगसंयुक्तो यावत्संवत्सरं द्विजाः

Transliteration

tasyāṃ śaktau naro yaśca kuryātpṛṣṭhinigharṣaṇam | pūjayitvā tu puṣpādyaiḥ samyakchraddhāsamanvitaḥ | sa na syādrogasaṃyukto yāvatsaṃvatsaraṃ dvijāḥ

Translation

హే ద్విజులారా! ఎవడైన ఆ శక్తిని పుష్పాదులతో సమ్యక్‌గా పూజించి, శ్రద్ధతో తన వెన్నును దానిపై రుద్దుతూ (స్పర్శిస్తూ) చేస్తాడో, అతడు ఒక సంవత్సరం వరకు రోగబాధకు లోనుకాడు.

Word by Word

• तस्याम्: in that
• तस्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सर्वनाम

• शक्तौ: in/at the Śakti (spear)
• शक्तौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• कुर्यात्: should do
• कुर्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पृष्ठिनिघर्षणम्: rubbing of the back
• पृष्ठिनिघर्षणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृष्ठि (प्रातिपदिक) + निघर्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (पृष्ठेः/पृष्ठिनः निघर्षणम्)

• पूजयित्वा: having worshipped
• पूजयित्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु) + इत्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive)

• तु: indeed/then
• तु: Sambandha/Emphasis (Nipata/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वयार्थक निपात (particle: but/indeed)

• पुष्पाद्यैः: with flowers and the like
• पुष्पाद्यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (पुष्पाणि आदीनि येषां तैः)

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: properly)

• श्रद्धासमन्वितः: endowed with faith
• श्रद्धासमन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक) + समन्वित (सम्+अन्वि/इ धातु + क्त, कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (श्रद्धया समन्वितः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रोगसंयुक्तः: afflicted with disease
• रोगसंयुक्तः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रोग (प्रातिपदिक) + संयुक्त (सम्+युज् धातु + क्त, कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (रोगेण संयुक्तः)

• यावत्: until/for as long as
• यावत्: Avadhi (Limit/अवधि)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधिवाचक (until/as long as)

• संवत्सरम्: a year
• संवत्सरम्: Karma (Extent of time/कालपरिमाण)
• Type: Noun
• Root: संवत्सर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (कालावधि-अर्थे)

• द्विजाः: O twice-born (Brahmins)
• द्विजाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बोधनार्थे प्रायः (vocative-sense though form is nominative)

Speaker

Sūta (addressing the sages/dvijas)

Tirtha Mahatmya

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Dvijāḥ (addressed audience)

Visual Art Cues

Scene: A devotee, having offered flowers, reverently touches/rubs his back against a consecrated Śakti emblem near a shrine while brāhmaṇas witness; the atmosphere suggests protective energy and relief from illness.

Characters & Entities

• Śakti (Skanda’s sacred Śakti)
• Dvijas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Faithful worship joined with prescribed tīrtha-practice is said to yield tangible well-being, reflecting the Purāṇic link between dharma and health.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Śakti installation at Skandapura/Camatkārapura, treated as a potent healing-focused sacred point within the kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship the Śakti with flowers and offerings, then perform pṛṣṭhi-nigharṣaṇa (back-rubbing/touching contact) as a vowed act, said to avert disease for a year.