Adhyaya 46

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते । तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः

ఋషులు పలికిరి—హే మహామతీ! ఆ ప్రాంతమున ఉన్న ఇతర తీర్థములను అన్నిటినీ వర్ణించుము; మాకు మహా కౌతూహలము కలదు।

Verse 2

सूत उवाच । तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् । यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः

సూతుడు పలికెను—అక్కడ ‘సారస్వత తీర్థం’ అనే మరొక అతి శోభనమైన తీర్థము ఉంది; అక్కడ స్నానముచేసినవాడు అతిమూకుడైనను వాక్కులో విచక్షణుడగును।

Verse 3

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि । ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः

హే ద్విజోత్తములారా! అతడు ఇష్టకామములను—మానుషములనూ దైవికములనూ—లభించి, బ్రహ్మలోకమువరకు విస్తరించిన లోకములను కూడ పొందును।

Verse 4

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः । समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्

పూర్వకాలమున ‘బలవర్ధన’ అను నామముతో ప్రసిద్ధుడైన ఒక రాజు ఉండెను; అతడు తన భుజబలముతో సంపాదించిన, సముద్రవలయిత భూమిని అనుభవించెను।

Verse 5

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि । अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्

అతనికి సర్వ శుభలక్షణాలతో కూడిన కుమారుడు జన్మించాడు. ద్వాదశవ దినమున తండ్రి ఉత్తమ ద్విజులను పిలిపించి నామకరణం చేసి స్పష్టంగా “అంబువీచి” అని నామం పెట్టెను.

Verse 6

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा । मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्

ఆ తరువాత ఆ బాలుడు ఆ రాజుచే స్నేహంగా లాలించబడి పెరిగెను; కాని మూకత్వం పొందినవాడై ఏ మాటయూ పలకలేకపోయెను.

Verse 7

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः । पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः

అతని ఏడవ సంవత్సరం వచ్చినప్పుడు ఆ బలవర్ధకుడు (రక్షకుడు) యుద్ధంలో శత్రువులచే హతుడై పంచత్వాన్ని పొందెను.

Verse 8

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः । स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च

అప్పుడు అతడు మూకుడూ బాలుడూ అయినప్పటికీ, ఇతర కుమారుడు లేనందున ఆ రాజు మంత్రులు ఆ కుమారునినే రాజ్యసింహాసనంపై స్థాపించిరి.

Verse 9

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः । बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्

ఇలా ఆ రాజు రాజ్యస్థుడై ఉన్నప్పటికీ, జడబుద్ధితో బాల్యావస్థలో ఉండుటవలన రాజ్యం కల్లోలమూ అవ్యవస్థమూ పొందెను.

Verse 10

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले । पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः

అప్పుడు భూమిపై ‘జలచర-న్యాయం’ ప్రబలింది; బలవంతులు బలహీనులను పీడించగా, సమస్త ప్రజలు బాధపడిరి।

Verse 11

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने

అప్పుడు ఆ మంత్రులు తమ రాజపురోహితుడైన వసిష్ఠునితో అన్నారు— “మహామునీ, ఈ రాజు దుస్థితికి ఉపాయం ఆలోచించండి.”

Verse 12

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् । जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्

చూడండి, సమస్త భూమిమీద శూన్యత వచ్చినట్లుంది; ఈ రాజు జడత్వం వల్ల, మీరు యథోచితమైనదే చేయండి।

Verse 13

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः । सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः

అప్పుడు ఆయన చాలాసేపు ధ్యానించి, సమస్త ఆర్తితో నిండిన దుఃఖిత మంత్రులతో పలికెను; రాజు వినుచుండెను।

Verse 14

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः

‘సారస్వత’ అనే తీర్థం ఉంది, అది మనుష్యులకు సర్వకామప్రదం; హాటకేశ్వర క్షేత్రంలో రాజు అక్కడ స్నానం చేయుగాక।

Verse 15

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् । स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः

ఆ మాటలు విన్న వెంటనే అతడు వేగంగా అక్కడికి వెళ్లెను. ఆ తీర్థంలో స్నానం చేయగానే క్షణమాత్రంలోనే అతని వాక్కు సంపూర్ణంగా, స్పష్టంగా, మధురంగా మారెను।

Verse 16

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः । श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्

సరస్వతీ దేవి మహిమను గ్రహించిన రాజు పరమశ్రద్ధతో యుక్తుడై దేవి సరస్వతిని ధ్యానించసాగెను।

Verse 17

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् । चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्

తరువాత అతడు త్వరగా నదీ తీరమునుండి మట్టిని తీసుకొని స్వయంగా చతుర్భుజా దేవి భారతీ ప్రతిమను నిర్మించెను।

Verse 18

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् । अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्

దేవి కుడిచేతిలో అతి మనోహరమైన కమలాన్ని ధరింపజేసి, మరొక చేతిలో నక్షత్రకాంతిని మించిన ప్రకాశముగల అక్షమాలను ఉంచెను।

Verse 19

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् । पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्

మరొక చేతిలో దివ్యజలంతో నిండిన కమండలువును ఉంచి, ఎడమ చేతిలో సమస్త విద్యలకు మూలమైన పుస్తకాన్ని ధరింపజేసెను।

Verse 20

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः । पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः

అనంతరం శుభ్రమైన శిలాపీఠంపై ఆమెను జాగ్రత్తగా నిలిపి, సద్భక్తితో ధూపమును మరియు సరళమైన అనులేపనములను అర్పించి పూజించాడు।

Verse 21

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः

తర్వాత శ్రద్ధతో పవిత్రమైన మనస్సుతో స్తుతి చేశాడు; ఆమె సమక్షంలో నియమంగా నిలిచి రాజు గొప్ప, స్పష్టమైన స్వరంతో కీర్తించాడు।

Verse 22

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना

హే దేవీ! ఉన్నదంతా—శుభమో అశుభమో—బంధమో మోక్షమో అనే స్థితి ఏదైనా, అది అంతా నీవే అంతర్లీనంగా వ్యాపించి ఉన్నావు; కట్టెలో అగ్ని దాగి ఉన్నట్లుగా।

Verse 23

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि

నీవు సిద్ధిరూపంగా సమస్త జనుల హృదయాలలో నివసిస్తున్నావు; వాక్రూపంగా నాలుకపై, జ్యోతిరూపంగా కళ్లలో ప్రకాశిస్తున్నావు।

Verse 24

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे

హే దేవేశీ! నీవు భక్తితోనే గ్రాహ్యమవుతావు; త్రిభువనములలో నీవే ఏకైకవు—శరణాగతులు, దీనులు, ఆర్తుల రక్షణలో సదా నిమగ్నురాలివి।

Verse 25

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता । त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी

నీవే కీర్తి, నీవే ధృతి మరియు మేధ; నీవే భక్తి, ప్రభగా స్మరింపబడెదవు. నీవే నిద్ర, నీవే క్షుధ; నీవే యశస్సు—సర్వభూతనివాసినివి.

Verse 26

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी । रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी

హే అధీశ్వరి దేవీ! నీవే తుష్టి, పుష్టి; నీవే వపుస్సౌందర్యం, ప్రీతి; నీవే స్వధా, స్వాహా, విభావరి (రాత్రి). నీవే రతి, స్నేహం; నీవే క్షితి, గంగా; నీవే సత్యం, ధర్మం, మనస్వినీ శక్తి.

Verse 27

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी । सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा

నీవే లజ్జ, నీవే శాంతి; నీవే స్మృతి, నీవే దక్షత; నీవే క్షమ. నీవే గౌరీ, రోహిణీ; నీవే సినీవాలీ, కుహూ, రాకా; అలాగే నీవే దేవమాత, దితి కూడా.

Verse 28

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा । गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला

నీవే బ్రహ్మాణీ, వినత; నీవే లక్ష్మీ, కద్రూ; నీవే దాక్షాయణీ, శివా. నీవే గాయత్రీ, సావిత్రీ; నీవే కృషి, వృష్టి; నీవే శ్రుతి మరియు సమస్త కళలు.

Verse 29

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्

నీవే బలానాడీ, తుష్టికాష్ఠా, రసనా; నీవే స్వయంగా సరస్వతి. మూడు లోకాలలో ఉన్నదంతా అపారమైనందున, దానిని నేను పూర్తిగా కీర్తించలేకపోయాను.

Verse 30

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि । गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः

హే సురేశ్వరీ! చలనం మరియు నిశ్చలత—అదే స్థితి—నీ స్వరూపమే. గంధర్వులు, కిన్నరులు, దేవులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, నాగులు…

Verse 31

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः

యక్షులు, గుహ్యకులు, భూతాలు, దైత్యులు మరియు వినాయకులు—వారందరూ నీ ప్రసాదంతో పరమ సిద్ధిని పొందారు.

Verse 32

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः । आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः । हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च

అలాగే మరెందరో ఉన్నారు; వారు అనేకమందిగా ఉండటంతో నేను వారిని పూర్తిగా కీర్తించలేకపోయాను. కొందరిని కష్టసాధ్యమైన ఆరాధనతోనే ప్రసన్నం చేయాలి, విస్తారమైన విధులతో పూజించాలి. ఇతర దేవతలు పాపాన్ని హరించుగాక; కానీ నీవు మాత్రం కేవలం కీర్తనతోనే పాపాన్ని తొలగిస్తావు.

Verse 33

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती । ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता

ఆ రాజు ఇలా స్తుతించగా దేవేశీ భారతి త్వరగా ప్రత్యక్షమై, పరమ హర్షంతో ఈ మాటలు పలికింది.

Verse 34

सरस्वत्युवाच । स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा । परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्

సరస్వతి పలికింది—హే భూపాలా! ఈ స్తోత్రంతోను, నీ సదా స్థిరమైన భక్తితోను నేను పూర్తిగా ప్రసన్నురాలిని. వెంటనే నీకు ఇష్టమైన వరాన్ని కోరుకో.

Verse 35

राजोवाच । अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् । अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा

రాజు పలికెను—ఈనాటినుంచి నా వాక్యముచే నీవు నిస్సందేహంగా ఇక్కడనే నివసించుము. ఈ త్రిలోకమందు ఈ పవిత్ర అర్చా-స్వరూపములో, నా కీర్తి స్థిరంగా ఉన్నంతకాలం ఇక్కడే స్థితి పొందుము.

Verse 36

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः । भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्

ఎవడు నా నిమిత్తముగా ఇక్కడ స్థితమైన నిన్ను సమ్యక్గా ఆరాధించునో, వానికి భక్తికి తగిన వరమును నీవు శీఘ్రముగా ప్రసాదించుము.

Verse 37

सरस्वत्युवाच । यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः

సరస్వతి పలికెను—ఎవడు ఇక్కడి శుభ జలములో నిత్యం స్నానము చేసి, ఇక్కడ స్థితమైన నన్ను పూజించునో—ప్రత్యేకంగా అష్టమి మరియు చతుర్దశి రోజుల్లో—

Verse 38

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव । सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती

వానికి నేను వాంఛితమైన కోరికలను ప్రసాదించెదను, ఓ రాజా. సూతుడు పలికెను—ఇలా దేవి సరస్వతి స్వయంగా అక్కడ స్థిరంగా నిలిచెను.

Verse 39

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

అప్పటినుంచి లోకహితార్థముగా పరమేశ్వరి ఈ వ్రతాన్ని ప్రవర్తింపజేసెను—అష్టమి మరియు చతుర్దశి రోజుల్లో ఉపవాసమునకు పరాయణుడై ఉండవలెను.

Verse 40

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः । स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि

శ్వేతపుష్పములు మరియు సుగంధానులేపనములతో ఆమెను పూజించే మానవుడు జన్మజన్మాంతరములలో సదా వాగ్మి, సుమేధావి అవుతాడు।

Verse 41

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः । अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते

సరస్వతీ దేవి ప్రసాదముచే పునఃపునః జన్మించినా, అతని వంశంలో ఎప్పటికీ ఏ మూర్ఖుడూ జన్మించడు।

Verse 42

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः । स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्

ఆమె సన్నిధిలో ధర్మశ్రవణం చేసే వాడు, ఆ ప్రభావంతో నిశ్చయంగా మూడు యుగములు స్వర్గంలో నివసిస్తాడు।

Verse 43

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा । करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

శ్రద్ధతో ఆమె పవిత్ర ఆయతనంలో నిత్యం విద్యాదానం చేసే వాడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు।

Verse 44

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् । पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्

ధర్మశాస్త్ర పరంపర నుండి ఉద్భవించిన గ్రంథాన్ని శ్రేష్ఠ ద్విజునికి దానం చేసే వాడు వాజిమేధ యజ్ఞపు సంపూర్ణ ఫలాన్ని పొందుతాడు।

Verse 458

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्

ఆమె సన్నిధిలో నిలిచి వేదపాఠం మరియు అధ్యయనం చేయువాడు అగ్నిష్టోమ యజ్ఞఫలమంతటినీ పొందును.