Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 45

Devanagari script

लोमहर्षण उवाच । मंत्राणां साधनं कष्टं सर्वेषामपि सन्मुने । प्रत्यवायसमोपेतं बहुच्छिद्रसमाकुलम्

Transliteration

lomaharṣaṇa uvāca | maṃtrāṇāṃ sādhanaṃ kaṣṭaṃ sarveṣāmapi sanmune | pratyavāyasamopetaṃ bahucchidrasamākulam

Translation

లోమహర్షణుడు పలికెను—హే సన్మునీ, మంత్రసాధన అందరికీ కష్టమే; అది ప్రత్యవాయభయంతో కూడి, అనేక విఘ్నరంధ్రాలతో కలతపెట్టబడినది.

Word by Word

• लोमहर्षणः: Lomaharṣaṇa
• लोमहर्षणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोमहर्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन

• मन्त्राणाम्: of mantras
• मन्त्राणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• साधनम्: practice/means (of accomplishment)
• साधनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: साधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कष्टम्: difficult
• कष्टम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सर्वेषाम्: of all
• सर्वेषाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधानार्थक (particle: even)

• सन्: O good (one)
• सन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, पुंलिङ्ग, संबोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन; 'सत्' शब्दस्य संबोधनरूप

• मुने: O sage
• मुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन

• प्रत्यवायसमोपेतम्: accompanied by impediments
• प्रत्यवायसमोपेतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रत्यवाय + समुपेत (सम्-उप-इ धातु + क्त)
• Form: विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (प्रत्यवायेन समुपेतम् = attended with obstacles)

• बहुच्छिद्रसमाकुलम्: full of many flaws/holes
• बहुच्छिद्रसमाकुलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु + छिद्र + समाकुल (सम्-आ-कुल्/आकुल प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (बहूनि छिद्राणि यस्मिन्/यत्र) + समाकुल (full of)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta)

Skanda Dialogue

Listener: Durvāsas

Visual Art Cues

Scene: Lomaharṣaṇa speaks gravely to Durvāsas, warning that mantra practice is difficult and full of pitfalls; the atmosphere is sober, with the firelight casting long shadows, emphasizing caution.

Characters & Entities

• Lomaharṣaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mantra-sādhana demands care and purity because errors can produce obstacles (pratyavāya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not yet named here; the narrative is preparing to recommend a specific kṣetra for safe and swift siddhi.

What ritualistic prescription is mentioned?

No numeric rite is given; the verse frames the need for a reliable, protected method and place.