Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 84

Devanagari script

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स कोपं परमं गतः । अब्रवीद्भर्त्समानस्तु याज्ञवल्क्यं ततः परम्

Transliteration

tasya tadvacanaṃ śrutvā sa kopaṃ paramaṃ gataḥ | abravīdbhartsamānastu yājñavalkyaṃ tataḥ param

Translation

అతని మాటలు విని అతడు పరమకోపమునకు లోనయ్యెను; తరువాత యాజ్ఞవల్క్యుని గద్దించి మరల పలికెను।

Word by Word

• तस्य: of him/of that (person)
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (genitive singular)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचनम्; विशेषण-प्रयोगः

• वचनम्: speech/statement
• वचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Kriya-visheshaṇa (Adverbial to main action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया (having heard)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• कोपम्: anger
• कोपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्

• परमम्: supreme/very great
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; कोपम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• गतः: went/attained (became)
• गतः: Kriya (Predicate action/state/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय) → गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (past participle, क्त); पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; ‘सः’ इत्यस्य विधेयम् (predicate)

• अब्रवीत्: said/spoke
• अब्रवीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (imperfect/past), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• भर्त्समानः: rebuking/scolding
• भर्त्समानः: Kriya-visheshaṇa (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: भर्त्स् (धातु) + शानच् (प्रत्यय) → भर्त्समान (वर्तमानकृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्तः (present participle, शानच्/आत्मनेपदी); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; ‘सः’ इत्यस्य सहवर्ती-क्रिया

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपातः (particle); विरोध/विशेषार्थकः

• याज्ञवल्क्यम्: Yājñavalkya
• याज्ञवल्क्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: याज्ञवल्क्य (प्रातिपदिक; व्यक्तिनाम)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्

• ततः: then/thereupon
• ततः: Kriya-visheshaṇa (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-तसिल्)
• Form: अव्ययम्; अपादान/क्रम/अनन्तरार्थे (thereupon/then)

• परम्: exceedingly/further
• परम्: Kriya-visheshaṇa (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन प्रयोगः (adverbial accusative); ‘अत्यर्थम्/अधिकम्’ इत्यर्थे

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator; describing Śākalya’s reaction)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ānarta narrative frame

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka et al. (implied)

Visual Art Cues

Scene: Śākalya, angered, rebukes Yājñavalkya; the atmosphere is charged, with onlookers tense and silent.

Characters & Entities

• Śākalya
• Yājñavalkya
• Bhartsanā (rebuke)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The guru–śiṣya bond carries gravity; refusal of rightful instruction is portrayed as a serious breach inviting correction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse advances the moral-ritual narrative inside the Tīrthamāhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it transitions to the guru’s admonition that frames ritual duty as part of discipleship.