Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 272

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekā śītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye yugasvarūpavarṇanaṃnāma dvisaptatyuttaradviśatatamoadhyāyaḥ

Translation

ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణము, ఏకాశీతి-సాహస్రీ సంహితలోని షష్ఠ నాగరఖండమున హాటకేశ్వర-క్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘యుగస్వరూప-వర్ణన’ అనే ద్విశతసప్తత్యుత్తర (272వ) అధ్యాయము సమాప్తమైంది.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative/closure particle)

• श्रीस्कांदे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कांदे: Adhikaraṇa (Location: in Skanda Purāṇa)
• Type: Noun
• Root: श्री-स्कन्द (श्री + स्कन्द; प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुष-समास (श्रीयुक्तः स्कन्दः)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: महापुराण (महा + पुराण; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कर्मधारय-समास

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the eighty-one-thousand (verses)
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of saṃhitāyām)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति-साहस्री (एक + अशीति + साहस्री; प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; संख्यावाचक-विशेषण; तत्पुरुष (एकाशीतिः सहस्राणि यस्याः)

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Viśeṣaṇa (Qualifier of nāgarakhaṇḍe)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: नागरखण्ड (नागर + खण्ड; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुष-समास

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of the Hāṭakeśvara sacred field
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikaraṇa (Location/section)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य (हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्ये)

• युगस्वरूपवर्णनम्: description of the nature of the yugas
• युगस्वरूपवर्णनम्: Viṣaya/Naam (Title element)
• Type: Noun
• Root: युग-स्वरूप-वर्णन (युग + स्वरूप + वर्णन; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष (युगस्य स्वरूपस्य वर्णनम्)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Naming marker)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक-निपात (particle meaning 'called')

• द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमः: the 272nd
• द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमः: Viśeṣaṇa (Qualifier of adhyāyaḥ)
• Type: Adjective
• Root: द्विसप्तति-उत्तर-द्विशततम (द्वि + सप्तति + उत्तर + द्विशततम; प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण; तत्पुरुष (द्विशततमः, द्विसप्ततिः उत्तरः यस्मात् = 272-तमः)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta-samānādhikaraṇa (Heading/colophon subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

Speaker

Colophon (textual closure formula)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A manuscript-ending scene: scribes and reciters conclude the chapter; a decorative colophon panel names Skanda Mahāpurāṇa, Nāgara-khaṇḍa, Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya, and the chapter title ‘Yugasvarūpa-varṇana’.

Characters & Entities

• Skanda Mahāpurāṇa
• Nāgara-khaṇḍa
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

As a colophon, it primarily authenticates and frames the teaching within the sacred Māhātmya tradition rather than adding new doctrine.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly named as the Māhātmya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a formal chapter conclusion.