Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

यः पुनर्भूपतिर्भूत्वा पृथ्वीं दद्याद्धिरण्मयीम् । गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । चक्रवर्ती भवेन्नूनमेवमाह पितामहः

Transliteration

yaḥ punarbhūpatirbhūtvā pṛthvīṃ dadyāddhiraṇmayīm | gautameśvaradevasya purataḥ śraddhayānvitaḥ | cakravartī bhavennūnamevamāha pitāmahaḥ

Translation

కానీ ఎవడు రాజుగా అయ్యి, శ్రద్ధతో, గౌతమేశ్వర దేవుని సన్నిధిలో ‘హిరణ్మయీ పృథ్వీ’ (సువర్ణభూమి ప్రతీక దానం) సమర్పిస్తాడో, అతడు నిశ్చయంగా చక్రవర్తి అవుతాడు—ఇలా పితామహుడు (బ్రహ్మ) చెప్పాడు.

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्ध-सूचक (relative pronoun)

• पुनः: again, further
• पुनः: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• भूपतिः: a king
• भूपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भू + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘भूमेः पतिः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-क्रियाविशेषण (gerund/absolutive); ‘having become’

• पृथ्वीम्: the earth
• पृथ्वीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• दद्यāt: should give
• दद्यāt: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• हिरण्मयीम्: golden (made of gold)
• हिरण्मयीम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हिरण्मयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (पृथ्वीम्)

• गौतमेश्वरदेवस्य: of Lord Gautameśvara
• गौतमेश्वरदेवस्य: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: गौतमेश्वर + देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; ‘गौतमेश्वरः देवः’ (कर्मधारय) ततः षष्ठी-सम्बन्ध

• पुरतः: in the presence of, before
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (adverb/postposition: ‘in front of’)

• श्रद्धया: with faith
• श्रद्धया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• अन्वितः: endowed (with)
• अन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘अनु + इ (धातु)’; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (यः/भूपतिः)

• चक्रवर्ती: a universal monarch (cakravartin)
• चक्रवर्ती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्रवर्तिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; भविष्यत्-फल (predicate noun)

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• नूनम्: surely
• नूनम्: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक (particle of certainty)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus’)

• आह: said
• आह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पितामहः: the Grandfather (Brahmā)
• पितामहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Bhartṛyajña

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gautameśvara

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: A king offers a golden model of the earth (a globe/map-like disc or miniature continents) at the feet of the Gautameśvara liṅga; priests conduct rites; Brahmā’s approving presence is hinted in the sky, signifying scriptural authority.

Characters & Entities

• Gautameśvara
• Pitāmaha (Brahmā)
• Cakravartin
• Pṛthvī-dāna (golden earth gift)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kingship attains legitimacy and expansion through faith-filled sacrifice and symbolic surrender of worldly possession at a sacred Śiva presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gautameśvara-deva’s sacred presence (Gautameśvara shrine/tīrtha) is the focal locus for the described gift.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offer a symbolic ‘golden earth’ (pṛthvī-dāna) before Gautameśvara with śraddhā to gain cakravartin status.