Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 46

Devanagari script

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ । यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते

Transliteration

kālātikramayogena sarvavyākulatāṃ yayau | yasminpranaṣṭe deveśe vipraśāpabhayāvṛte

Translation

కాలం గడిచేకొద్దీ సమస్త ప్రాణులు పరమ వ్యాకులతకు లోనయ్యారు; బ్రాహ్మణశాపభయంతో ఆవరితుడైన దేవేశ్వరుడు అంతర్ధానమయ్యెను.

Word by Word

• काल-अतिक्रम-योगेन: by the connection with the passing of time
• काल-अतिक्रम-योगेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अतिक्रम (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कालस्य अतिक्रमः → कालातिक्रमः; कालातिक्रमस्य योगः → कालातिक्रमयोगः)

• सर्व-व्याकुलताम्: complete agitation/distress
• सर्व-व्याकुलताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + व्याकुलता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (सर्वा व्याकुलता)

• ययौ: went/attained
• ययौ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• यस्मिन्: when/in which (situation)
• यस्मिन्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सर्वनाम

• प्रनष्टे: (when) disappeared
• प्रनष्टे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-नश् (धातु) → प्रनष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; विशेषणम् (देवेशे)

• देवेशे: in the Lord of gods
• देवेशे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देव-ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानाम् ईशः)

• विप्र-शाप-भय-आवृते: covered by fear of a brahmin's curse
• विप्र-शाप-भय-आवृते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + शाप (प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक) + आवृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) ‘आवृत’; पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विप्रशापस्य भयम् → विप्रशापभयम्; तेन आवृतः → विप्रशापभयावृतः); विशेषणम् (देवेशे)

Speaker

Narrator (within Brahma–Nārada Saṃvāda frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (chapter context)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A darkened world-scene: beings in confusion; devas anxious; the Lord’s seat empty, suggesting divine withdrawal under the shadow of a brāhmaṇa’s curse.

Characters & Entities

• Deveśa
• Brāhmaṇa (vipra)
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is depicted as cosmic law: when the divine order is disrupted (even by a curse), the world experiences collective turmoil.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This is within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya context of Nāgara Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it narrates the aftermath of the curse and the Lord’s disappearance.