Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 47

Devanagari script

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

Transliteration

cāturmāsye viśeṣeṇa vinā yajñādikāraṇam | etaduktamaśeṣeṇa yatpṛṣṭo'hamiha tvayā

Translation

చాతుర్మాస్యమున ప్రత్యేకంగా—యజ్ఞాది కారణములు తప్ప—నీవు ఇక్కడ నన్ను అడిగినదంతా నేను సంపూర్ణంగా చెప్పితిని.

Word by Word

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya (four-month period)
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)

• विशेषेण: especially; in particular
• विशेषेण: Hetu/Prakaraṇa (Manner/प्रकार)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; क्रियाविशेषण-प्रयोग (instrumental used adverbially)

• विना: without
• विना: Apadana/Exclusion (Separation/वियोग)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्गसदृश-निपात (prepositional particle) governing तृतीया/पञ्चमी (here: instrumental sense)

• यज्ञादिकारणम्: the cause/means of sacrifices and the like
• यज्ञादिकारणम्: Karma/Predicate nominal (Object/कर्म or complement)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ + आदि + कारण (प्रातिपदिक); यज्ञादि-कारण (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/प्रथमा or 2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—षष्ठी/तत्पुरुष (yajñādi- = of sacrifices etc.)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• उक्तम्: has been said
• उक्तम्: Kriyā (Verbal predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थे ‘said/uttered’

• अशेषेण: completely; without remainder
• अशेषेण: Prakaraṇa (Manner/प्रकार)
• Type: Noun
• Root: अशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; क्रियाविशेषण-प्रयोग (instrumental adverbial)

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (Relative connector/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• पृष्टः: asked
• पृष्टः: Kriyā (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रच्छ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘asked’

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (व्यक्तिवाचक), प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana/Agent-in-passive (Instrument/कर्ता-निर्देश)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (व्यक्तिवाचक), तृतीया, एकवचन; सर्वनाम

Speaker

Skanda (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A teacher-sage concluding instruction to a questioner; a palm-leaf manuscript or rosary in hand; in the background, a small yajña-kuṇḍa indicating the ‘exception for sacrifice’.

Characters & Entities

• Cāturmāsya
• Yajña

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred seasons impose heightened restraints, with limited exceptions for Vedic sacrificial necessities.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse functions as a concluding instruction within the Nāgarakhaṇḍa tīrtha discourse rather than naming a separate tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

During Cāturmāsya, avoid prohibited acts except when required for yajña and related rites.