Adhyaya 252
ఈ అధ్యాయంలో శూద్ర ప్రశ్నకర్త మరియు ఋషి గాలవుల మధ్య ప్రశ్నోత్తరంగా కథనం సాగుతుంది. చాతుర్మాస్యంలో దేవతలు వృక్షరూపం ధరించి వృక్షాలలో నివసించడం ఎలా అనే ‘ఆశ్చర్య’ సిద్ధాంతాన్ని శూద్రుడు అడుగుతాడు. గాలవుడు—దైవసంకల్పం వల్ల ఆ కాలంలో జలం అమృతసమానమై, వృక్షదేవతలు దానిని ‘పానము’ చేసి బలం, తేజస్సు, సౌందర్యం, వీర్యం వంటి గుణాలను ప్రసాదిస్తారని వివరిస్తాడు. తర్వాత ఆచార-ధర్మ నియమాలు చెప్పబడతాయి: వృక్షసేవ అన్ని నెలల్లో శ్రేష్ఠమే, కానీ చాతుర్మాస్యంలో ప్రత్యేక ఫలదాయకం. తిలమిశ్రిత జలంతో (తిలోదక) వృక్షాలకు నీరు పోయడం కోరికలను నెరవేర్చేదిగా చెప్పబడింది; తిలం శుద్ధికరం, ధర్మ-అర్థాలను పోషించేది, దానంలో ప్రధానమైనదిగా ప్రశంసించబడింది. అనంతరం వివిధ వృక్షాలకు దేవతలు, గంధర్వ-యక్ష-నాగ-సిద్ధాది గణాల నివాససంబంధం జాబితా రూపంలో వస్తుంది—ఉదా. వటవృక్షంలో బ్రహ్మ, యవంలో ఇంద్రుడు. చివరగా పిప్పల/అశ్వత్థం మరియు తులసీ సేవను సమస్త వనస్పతి లోకసేవగా భావించి, యజ్ఞావసరం తప్ప చాతుర్మాస్యంలో వృక్షచ్ఛేదం నిషిద్ధమని చెబుతుంది. జంబూ వృక్షం కింద బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం, ఆ వృక్షాన్ని పూజించడం వల్ల ఐశ్వర్యం మరియు నాలుగు పురుషార్థాల సిద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది.
Shlokas
Verse 1
शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः
శూద్రుడు అన్నాడు—ఇది నిజంగా మహా ఆశ్చర్యం; దేవతలు వృక్షరూపులై ఉంటారు. చాతుర్మాస్యం రాగానే వారు అన్ని వృక్షాలలో నివసిస్తారు।
Verse 2
भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया
భగవన్, ఆ దేవతలు ఎవరు? వారు ఏ ఏ వృక్షాలలో నివసిస్తారు? నాపై అనుగ్రహం చూపాలనే కోరికతో దీనిని విస్తారంగా చెప్పండి।
Verse 3
गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः
గాలవుడు అన్నాడు—చాతుర్మాస్యంలో వారి ఇచ్ఛచేత నీటిని ‘అమృతం’ అని అంటారు. దేవతలు లీలగా నిలిపిన ఆ జలాన్ని వృక్షదేవతలు పానము చేస్తారు।
Verse 4
तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः
ఆ అమృతసమానమైన జలాన్ని పానంచేయుటవలన మహాతృప్తి కలుగుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు. బలం, తేజస్సు, కాంతి, సౌష్టవం మరియు లఘువిక్రమం కలుగుతాయి.
Verse 5
गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते
ఈ గుణాలు శ్రీకృష్ణ (విష్ణు) అంససంభవమైన ఆ పానీయాన్ని పానంచేయుటవలన కలుగుతాయి. కాని సాధారణ అమృతాన్ని నిత్యం పానంచేస్తే స్వల్పమైన బలమే కలుగుతుంది.
Verse 6
भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि
వారు దానినే ఆహారమని నిత్యం ప్రశంసిస్తారు—ఇందులో సందేహం లేదు. అందుచేత ఆ నాలుగు నెలలలో వారు నిజంగా జలమే పానంచేస్తారు.
Verse 7
वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा
ప్రాణుల హితాన్ని కోరుతూ పితృదేవతలు మరియు దేవతలు వృక్షాలలో నివసిస్తారు. వృక్షసేవ సర్వకాలములలో, సర్వమాసములలో, శ్రేష్ఠమైన ఆచారం.
Verse 8
चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्
చాతుర్మాస్యంలో విశేషంగా సేవిస్తే అవి సుఖప్రదమవుతాయి. తిలోదకంతో వృక్షాలకు జలసేచనం సర్వకామప్రదం.
Verse 9
क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया
పాలతో కలిపిన నీటితో సేద్యం చేసిన క్షీరవృక్షాలు శుభఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాయి. నేను ముందుగా చెప్పిన నాలుగు వృక్షాల సమూహమును కూడా స్మరించండి.
Verse 10
चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः
ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్య కాలంలో ఈ అనుష్ఠానం సమస్త కోరికల ఫలాన్ని ఇస్తుంది. వటవృక్షాన్ని ఆశ్రయించిన బ్రహ్మా ప్రాణులకు వరప్రదుడవుతాడు.
Verse 11
सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला
నువ్వులు ఆధారంగా సావిత్రీ పూజను స్థాపించి, తెల్లని అలంకారాలతో పవిత్రతను ధరించాలి. దేవుడు యోగనిద్రలో ఉన్నప్పుడు ప్రత్యేకంగా నువ్వుల సేవ మహాఫలదాయకం.
Verse 12
तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः
నువ్వులు అపూర్వమైన పవిత్రం. నువ్వులు ధర్మార్థాలను సాధింపజేస్తాయి; నువ్వులు మోక్షాన్ని కూడా ప్రసాదిస్తాయి, నువ్వులు పాపాలను హరిస్తాయి.
Verse 13
तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः
నువ్వులు విశేష ఫలాన్ని ఇస్తాయి, నువ్వులు శత్రువులను నశింపజేస్తాయి. సమస్త పుణ్యకర్మాలలో నువ్వులే ప్రథమమని ప్రకటించబడింది.
Verse 14
न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्
నువ్వులు కేవలం ధాన్యం అని కాదు; శాస్త్రస్మృతిలో అవి ‘దేవధాన్యం’గా చెప్పబడ్డాయి. అందుచేత అన్ని దానాలలో నువ్వుల దానం మహోత్తమం.
Verse 15
कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः
హే శూద్రజ! బంగారంతో కలిసి నువ్వులు దానం చేసే వాడి చేత బ్రహ్మహత్యాది పాపాల వినాశం నిశ్చయంగా జరుగుతుంది.
Verse 16
सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः
సావిత్రీ మరియు నువ్వులు—ఇవి అన్ని కార్యార్థాలను సిద్ధిచేసేవిగా ఉపదేశించబడ్డాయి. ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్యంలో నువ్వులతో తర్పణం చేయాలి.
Verse 17
तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा
నువ్వులను దర్శించడమే పుణ్యం; తాకడం, సేవించడం కూడా అలాగే. హవనంలో ఆహుతి, భక్షణం, శరీరంపై ఉద్భర్తనం చేయడమూ పవిత్రమే.
Verse 18
सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः
ఈ నువ్వుల మొక్క ఏ విధంగానైనా దర్శనమాత్రంతోనే పాపహరము. చాతుర్మాస్యంలో ప్రత్యేకంగా సేవించి ఉపయోగిస్తే ఇది సమస్త సుఖాలను ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 19
महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा
మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) యవ మొక్కలో నివసిస్తూ సర్వభూతహితంలో నిత్యం నిమగ్నుడై ఉంటాడు. యవాన్ని సేవించడం పుణ్యం; దాని దర్శనం, స్పర్శ కూడా పుణ్యమే.
Verse 20
यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः
యవాలతో దేవతలకు తర్పణం చేస్తే అర్పించినది అక్షయమవుతుంది. అలాగే ప్రజలందరి అధిపతులు, రక్షకులు చూత (మామిడి) వృక్షాన్ని ఆశ్రయిస్తారు.
Verse 21
गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च
గంధర్వులు మలయ వృక్షంలో, గణనాయకుడు (గణేశుడు) అగురు వృక్షంలో నివసిస్తారు. సముద్రాలు వేతస వృక్షంలో, యక్షులు పున్నాగ వృక్షంలోనూ ఆశ్రయిస్తారు.
Verse 22
नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः
నాగులు నాగవృక్షాన్ని ఆశ్రయిస్తారు; సిద్ధులు కంకోలక వృక్షంలో నివసిస్తారు. గుహ్యకులు పనస (జాక్ఫ్రూట్) వృక్షంలో, కిన్నరులు మరిచ (మిరియాలు) మొక్కలో ఆశ్రయిస్తారు.
Verse 23
यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति
యష్టీమధు మొక్కను ఆశ్రయించి కందర్పుడు (కామదేవుడు) అక్కడ స్థిరంగా ఉన్నాడు. అలాగే వహ్ని (అగ్ని) రక్తాంజన మహావృక్షాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచియున్నాడు.
Verse 24
यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः
యముడు విభీతక వృక్షంలో నివసిస్తాడు; నైరృతి దిశాధిపతి బకుల వృక్షంలో. వరుణుడు ఖర్జూరి (ఖర్జూర) వృక్షంలో, మారుతుడు (వాయువు) పూగ (సుపారి) వృక్షంలో స్థితుడై ఉంటాడు.
Verse 25
धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः
ధనదుడు (కుబేరుడు) అక్షోటక (వాల్నట్) వృక్షంలో నివసిస్తాడు; రుద్రులు బదరీ (రేగి) వృక్షంలో. సప్తర్షులకు మహాతాల (తాళ) వృక్షం ఉంది; బహులుడు చామరాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటాడు.
Verse 26
जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः
జంబూ వృక్షం మేఘాలతో చుట్టుముట్టబడి, కృష్ణవర్ణమై పాపనాశకమైంది. దాని వర్ణం శ్రీకృష్ణుని వర్ణంతో సమానం; అందుకే జంబూ వృక్షోత్తమం.
Verse 27
तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्
ఆ వృక్షఫలాలను దానమిచ్చినచో వాసుదేవుడు ప్రసన్నుడవుతాడు. జంబూ వృక్షాన్ని ఆశ్రయించి వారు ద్విజభోజనాన్ని (బ్రాహ్మణ భోజనం) నిర్వహిస్తారు.
Verse 28
तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने
వారిపై ప్రసన్నుడైన హరి పురుషార్థ చతుష్టయాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. చాతుర్మాస్య కాలం వచ్చినప్పుడు, దేవుడు జనార్దనుడు యోగనిద్రలో శయనించగా—
Verse 29
ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्
శుచిగా ఉండి బ్రాహ్మణులను వారి భార్యలతో సహా భోజనం చేయించువాడు—ఆ కర్మవల్ల లక్ష్మీసహిత నారాయణుడు ప్రసన్నుడగును।
Verse 30
लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः
లక్ష్మీ-నారాయణుల ప్రీతికై శుభ్రమైన వస్త్రాలు, అలంకారాలు ధరించి, భార్యతో కూడి ఆచరించినవాడు కృతకృత్యుడగును।
Verse 31
यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्
మూడు రాత్రుల వ్రతం మరియు శోకజన్య వటవ్రతం వల్ల కలిగే ఫలం, జంబూవృక్షాన్ని ఉద్దేశించి ద్విజులకు భోజనం చేయించుటవల్ల కూడా అదే ఫలం లభిస్తుంది।
Verse 32
तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्
ఆ రోజున ఏకభుక్త నియమం పాటించి కృత్యాన్ని సంపూర్ణం చేయాలి. మరెందుకు? జంబూవృక్షాన్ని సమ్యక్గా పూజించుటవల్ల ఫలం నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుంది।
Verse 33
पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च
అతడు పుత్ర, పౌత్ర, ధనసంపదలతో యుక్తుడగును—ఇందులో సందేహం లేదు. మేఘాలతో చుట్టుముట్టబడిన జంబూ, విద్యుత్తుతో కూడి, అశోకవృక్షంతోనూ శోభిస్తుంది।
Verse 34
वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा
వసువులు ప్రియాల వృక్షమును మరియు మహానాగ వృక్షమును నిత్యము పవిత్రముగా స్వీకరించారు; ఆదిత్యులు జపా వృక్షమును, అలాగే అశ్వినీకుమారులు మదన వృక్షమును కూడా।
Verse 35
विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः
విశ్వేదేవులు మధూక వృక్షమును పవిత్రముగా భావిస్తారు; పిశితాశనులు గుగ్గులు ను; పవిత్రుడైన సూర్యుడు అర్క వృక్షమును, మరియు ఓ నాథా, సోమచంద్రుడు త్రిపత్రకమును స్వీకరించాడు।
Verse 36
खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा
భూమిపుత్రుడు (మంగళుడు) ఖదిర వృక్షమును స్వీకరించాడు; బుధుడు అపామార్గమును; గురుడు అశ్వత్థమును; అలాగే శుక్రుడు ఉదుంబర వృక్షమును కూడా స్వీకరించాడు।
Verse 37
शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता
ఓ నాథా, శమీ వృక్షమును శనైశ్చరుడు మరియు శూద్రజాతులు స్వీకరించారు; దూర్వా గడ్డిని రాహువు స్వీకరించాడు, అది పితృదేవతలకు తర్పణానికి యోగ్యము।
Verse 38
विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः
ఇది విష్ణువుకు నిత్యము ప్రియమైనది—ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్య కాలంలో; దర్భ గడ్డిని కేతువు స్వీకరించాడు; అది యాజ్ఞికునికి స్వకీయమై మహాఫలమును ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 39
विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्
ఆయన లేకుండా ఏ శుభకర్మమూ ఎప్పటికీ సంపూర్ణం కాదు—ఆయనే పవిత్రులకూ పరమ పవిత్రుడు, సమస్త మంగళాలలో శ్రేష్ఠ మంగళము।
Verse 40
मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा
మరణాసన్నులకై భూమిపై స్థిరమైన ఈ మహావృక్షమే మోక్షస్వరూపము; ఇందులో బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులు సదా నిరంతరం నివసిస్తారు।
Verse 41
मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः
దాని మూలంలో, మధ్యంలో, శిఖరంలో—దాని నామమాత్రమే తృప్తినిచ్చేది—ఇతర దేవతలూ ఆ వృక్షాలను ఆశ్రయించి మహావృక్షాలలో నివసిస్తారు।
Verse 42
प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः
నిస్సందేహంగా నాలుగు నెలలలో ఇవి (వ్రతాచారాలు) విశేషంగా ప్రవర్తిస్తాయి; చాతుర్మాస్యంలో దేవపత్నులందరూ వల్లి-లతలలో ఆశ్రయిస్తారు।
Verse 43
प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः
కేవలం సేవించినా వారు మనుష్యులకు కోరిన కోరికలను ప్రసాదిస్తారు; అందుచేత సంపూర్ణ ఆత్మభావంతో పిప్పల (అశ్వత్థ) వృక్షాన్ని సేవించువాడు ధన్యుడు।
Verse 44
सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः
తులసీ సేవచేయుటవలన సమస్త వృక్షముల సేవ చేసినట్లే అవుతుంది—ప్రత్యేకించి చాతుర్మాస్యకాలమున; ఎవడు తులసీని సేవించునో, వాడు సమస్త లతలను కూడా సేవించినవాడే.
Verse 45
आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः
ఇలాంటి సేవవలన సమస్త జగత్తు—బ్రహ్మ నుండి గడ్డి తృణం వరకు—పోషింపబడి నిలబడుతుంది; చాతుర్మాస్యమున గృహస్థుడు చేసినా, వానప్రస్థుడు చేసినా ఇదే ఫలము.
Verse 46
ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्
బ్రహ్మచారులు మరియు యతులు కూడా సేవించినప్పుడు అది మోక్షదాయినిగా అవుతుంది; ఈ పవిత్ర వృక్షములలో ఏదైనా నరికించుటను ఎప్పుడూ చేయించకూడదు.
Verse 47
चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया
చాతుర్మాస్యమున ప్రత్యేకంగా—యజ్ఞాది కారణములు తప్ప—నీవు ఇక్కడ నన్ను అడిగినదంతా నేను సంపూర్ణంగా చెప్పితిని.
Verse 48
यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज
హే శూద్రజ! సమస్త దేవతలు ఎలా వృక్షత్వమును పొందిరో—(అది నేను వివరిస్తాను)।
Verse 49
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्
ఒక అశ్వత్థము, ఒక పిచుమందము, ఒక న్యగ్రోధము, పది తిత్తిడీ వృక్షములు; అలాగే కపిత్థ, బిల్వ, ఆమలకీ—ఈ త్రయం. వీటిని దర్శించిన నరుడు నరకాన్ని చూడడు.
Verse 50
सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्
సర్వ దేవతలును, విశ్వవృక్షాధిపతులును అక్కడే ఉన్నారు—కృష్ణ ధారల రూపముగా, అలాగే దాని మధ్యములోను శిఖరములోను వ్యాపించిన కృష్ణ-తత్త్వరూపముగా. ఆ విశ్వపూజ్య దేవుని సేవించినప్పుడు ఈ సమస్త విశ్వము తృప్తి పొంది పరిపూర్ణమగును.