Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 19

Devanagari script

महेश्वरी सा गिरिजा महेश्वरी विशुद्धरूपा जनमोक्षदात्री । हरं च दृष्ट्वाथ पलाशमाश्रितं स्वलीलया बिल्ववपुश्चकार सा

Transliteration

maheśvarī sā girijā maheśvarī viśuddharūpā janamokṣadātrī | haraṃ ca dṛṣṭvātha palāśamāśritaṃ svalīlayā bilvavapuścakāra sā

Translation

ఆ గిరిజా—మహేశ్వరీ—అత్యంత విశుద్ధ స్వరూపిణి, జనులకు మోక్షదాత్రి. హరుడు పలాశవృక్షాశ్రయంలో ఉన్నాడని చూచి, తన దివ్యలీలతో బిల్వవృక్షరూపాన్ని ధరించింది.

Word by Word

• महेश्वरी: Maheśvarī (consort/power of Maheśvara)
• महेश्वरी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर + ई (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गिरिजा: Girijā (daughter of the mountain)
• गिरिजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गिरि + जा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महेश्वरी: Maheśvarī
• महेश्वरी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर + ई (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुनरुक्ति (emphatic repetition)

• विशुद्धरूपा: of perfectly pure form
• विशुद्धरूपा: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विशुद्ध + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जनमोक्षदात्री: giver of liberation to people
• जनमोक्षदात्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन + मोक्ष + दातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; दातृ-शब्द (agent noun)

• हरम्: Hara (Śiva)
• हरम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriyā (Non-finite verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकाल (prior action)

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरबोधक-अव्यय (sequence marker/adverb)

• पलाशम्: a palāśa tree
• पलाशम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पलाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आश्रितम्: resorted to; taken refuge in
• आश्रितम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying पलाशम्)

• स्वलीलया: by her own play; by her sport
• स्वलीलया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स्व + लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• बिल्ववपुः: a bilva-form; bilva body
• बिल्ववपुः: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिल्व + वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• चकार: made; assumed
• चकार: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator within Brahma–Nārada dialogue (contextual attribution)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (context); Bilva as sacred upāya within the kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: Girijā, radiant and serene, beholds Śiva (Hara) resting near a blossoming Palāśa; by divine play she transforms into a Bilva tree, its trifoliate leaves gleaming as a sign of Śiva-arcana and liberation.

Characters & Entities

• Maheśvarī
• Girijā
• Hara (Śiva)
• Palāśa
• Bilva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Liberation-oriented devotion is grounded in līlā: the divine can sanctify the world by taking accessible forms for worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This Bilva-origin account is embedded in the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (Nāgarakhaṇḍa).

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a direct injunction, but it establishes why Bilva is supremely fit for worship connected with Śiva and Devī.