Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 19

Devanagari script

एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव । वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि

Transliteration

eko hariḥ sakalavṛkṣagato vibhāti nānārasaistu paribhāvitamūrtireva | vṛkṣādhivāsamagamatkamalā ca devī duḥkhādināśanakarī satataṃ smṛtā'pi

Translation

హరి ఒక్కడే; అయినా ఆయన సమస్త వృక్షాలలో అంతర్లీనంగా ప్రకాశిస్తాడు, వివిధ రసాల వల్ల రూపం పొందినట్లుగా దర్శనమిస్తాడు. కమలా దేవి (లక్ష్మి) కూడా వృక్షాలలో నివసిస్తుంది; ఆమెను స్మరించడమే సదా దుఃఖాదులను నశింపజేస్తుంది.

Word by Word

• एकः: one
• एकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (हरिः इति पदस्य विशेषणम्)

• हरिः: Hari
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सकलवृक्षगतः: present in all trees
• सकलवृक्षगतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल-वृक्ष-गत (प्रातिपदिक; सकल + वृक्ष + गत)
• Form: कृदन्त (गत = √गम् + क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (हरिः इति पदस्य विशेषणम्)

• विभाति: shines/appears
• विभाति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-√भा (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• नानारसैः: with various juices/essences
• नानारसैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नाना-रस (प्रातिपदिक; नाना + रस)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (विरोध/अवधारण particle)

• परिभावितमूर्तिः: one whose form is pervaded/imbued
• परिभावितमूर्तिः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: परि-√भू (धातु) + भावित (कृदन्त) + मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (हरिः इति पदस्य विशेषणरूपेण)

• एव: only/indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारण/emphasis particle)

• वृक्षाधिवासम्: residence in a tree
• वृक्षाधिवासम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृक्ष-अधिवास (प्रातिपदिक; वृक्ष + अधिवास)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• अगमत्: went/attained
• अगमत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• कमला: Kamalā (Lakṣmī)
• कमला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कमला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक conjunction)

• देवी: goddess
• देवी: Visheshana (Apposition/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (कमला इति पदस्य विशेषणम्/अप्पोजिशन)

• दुःखादिनाशनकरी: one who causes the destruction of sorrow etc.
• दुःखादिनाशनकरी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुःख-आदि-नाशन-कर (प्रातिपदिक; दुःख + आदि + नाशन + कर)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (देवी/कमला इत्यस्य विशेषणम्)

• सततम्: constantly
• सततम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध-क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सतत (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb; नपुंसक-एकवचन-आकारेण)

• स्मृता: remembered
• स्मृता: Karta (Predicate adjective/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: √स्मृ (धातु) + स्मृत (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (देवी इत्यस्य)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Concessive/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/अपेक्षाबोधक particle)

Speaker

Deductive: Brahmā in Brahma–Nārada dialogue (theological praise supporting Tulasī/tree sanctity)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (within Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A sacred grove where each tree subtly reveals Hari’s presence (aura, śaṅkha-cakra motifs in bark/leaf patterns) while Lakṣmī dwells as a gentle radiance; devotees remember her and their sorrow dissolves.

Characters & Entities

• Hari (Viṣṇu)
• Kamalā (Lakṣmī)
• Trees

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The divine pervades sacred nature; remembering Lakṣmī and honoring sacred trees supports the removal of suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This is a theological verse within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya setting; it glorifies sacred vegetation rather than naming a single tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Smarana (devout remembrance) of Goddess Kamalā is stated as efficacious; the larger context encourages reverence and service to sacred plants like Tulasī.