Adhyaya 249
ఈ అధ్యాయంలో తులసీ మహాత్మ్యం గృహధర్మం, వ్రతధర్మంలో పవిత్రతను ప్రసాదించే సన్నిధిగా మరియు భక్తిసాధనంగా వివరించబడింది. ఇంటిలో తులసీ నాటడం మహాఫలదాయకమని, దారిద్ర్యాన్ని నివారించేదని చెప్పబడింది. తరువాత తులసీ దర్శనం, రూపం, ఆకులు, పుష్పాలు, ఫలాలు, కఠిన భాగం, మజ్జ, తొక్క మొదలైన వాటిలో శ్రీ/లక్ష్మీ మరియు మంగళశక్తి నివసిస్తాయని చెప్పి, తులసీని సర్వాంగ పావనతా-ఆశీర్వాద వాహినిగా ప్రతిపాదించారు. తలపై, నోటిలో, చేతుల్లో, హృదయంలో, భుజాలపై, కంఠంలో తులసీని ధరించే క్రమం ద్వారా రక్షణ, వ్యాధి-శోక నివృత్తి, క్లేశనాశం మరియు మోక్షాభిముఖ స్థితి సూచించబడింది. ప్రతిరోజూ తులసీ ఆకులను వెంట ఉంచడం, నియమంగా నీరు పోయడం భక్త్యాచరణగా ప్రశంసించబడింది; ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్యంలో తులసీ సేవ అరుదైనదీ, మహాపుణ్యదాయకమనీ—పాలతో సేద్యం చేయడం, తులసీ ఆలవాలం (బేసిన్)ను పోషించడం/దానం చేయడం కూడా చెప్పబడింది. చివరికి హరి అన్ని వృక్షాలలో ప్రకాశిస్తాడని, కమలా (లక్ష్మీ) వృక్షంలో నివసించి నిత్యం దుఃఖహరణం చేస్తుందని చెప్పి, వైష్ణవ భక్తి, పవిత్ర వృక్ష-పర్యావరణ భావన, ఋతునియమం అన్నిటిని ఏకీకరిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
वाण्युवाच । तुलसी रोपिता येन गृहस्थेन महाफला । गृहे तस्य न दारिद्र्यं जायते नात्र संशयः
వాణి పలికెను—మహాఫలదాయినీ తులసిని ఏ గృహస్థుడు నాటుతాడో, అతని ఇంట దారిద్ర్యం జన్మించదు; ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 2
तुलस्या दर्शनादेव पापराशिर्निवर्तते । श्रियेऽमृतकणोत्पन्ना तुलसी हरिवल्लभा
తులసిని దర్శించిన మాత్రాన పాపరాశి వెనుదిరిగి తొలగిపోతుంది. శ్రీ (లక్ష్మీ) కోసం అమృతబిందువునుండి జన్మించిన తులసి హరికి అత్యంత ప్రియమైనది.
Verse 3
पिबन्त्या रुचिरं पानं प्राणिनां पापहारिणी । यस्या रूपे वसेल्लक्ष्मीः स्कन्धे सागरसंभवा
ఆమె రుచికరమైన పానాన్ని సేవించినప్పుడు ప్రాణుల పాపాలను హరిస్తుంది. ఆమె రూపంలో లక్ష్మీ నివసిస్తుంది; ఆమె స్కంధంపై సాగరసంభవా దేవి విరాజిల్లుతుంది.
Verse 4
पत्रेषु सततं श्रीश्च शाखासु कमला स्वयम् । इन्दिरा पुष्पगा नित्यं फले क्षीराब्धिसंभवा
ఆమె ఆకులలో నిత్యం శ్రీ నివసిస్తుంది; కొమ్మలలో స్వయంగా కమలా విరాజిల్లుతుంది. పుష్పాలలో ఎల్లప్పుడూ ఇందిరా ఉంటుంది; ఫలంలో క్షీరసాగరజనని దేవి నివసిస్తుంది.
Verse 5
तुलसी शुष्ककाष्ठेषु या रूपा विश्वव्यापिनी । मज्जायां पद्मवासा च त्वचासु च हरिप्रिया
విశ్వమంతటా వ్యాపించిన రూపముగల ఆ తులసి, తన ఎండిన కట్టెలలో కూడా నివసిస్తుంది. ఆమె మజ్జలో పద్మవాసా (లక్ష్మీ), తొక్క/చర్మంలో హరిప్రియా—హరికి ప్రియమైనది—విరాజిల్లుతుంది.
Verse 6
सर्वरूपा च सर्वेशा परमानन्ददायिनी । तुलसी प्राशको मर्त्यो यमलोकं न गच्छति
ఆమె సర్వరూపిణి, సర్వేశ్వరి, పరమానందాన్ని ప్రసాదించేది. తులసిని ప్రాశనం చేసే మానవుడు యమలోకానికి వెళ్లడు.
Verse 7
शिरस्था तुलसी यस्य न याम्यैरनुभूयते । मुखस्था तुलसी यस्य निर्वाणपददायिनी
ఎవరి శిరస్సుపై తులసి ఉంటుందో, అతడిని యమదూతలు పట్టుకోరు. ఎవరి నోట తులసి ఉంటుందో, అది నిర్వాణపదాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 8
हस्तस्थातुलसीयस्य स तापत्रयवर्जितः । तुलसी हृदयस्था च प्राणिनां सर्वकामदा
ఎవరి చేతిలో తులసి ఉంటుందో, అతడు త్రితాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. తులసి హృదయంలో నిలిచి ప్రాణుల ధర్మసమ్మతమైన కోరికలను నెరవేర్చుతుంది.
Verse 9
स्कन्धस्था तुलसी यस्य स पापैर्न च लिप्यते । कण्ठगा तुलसी यस्य जीवन्मुक्तः सदा हि सः
యెవరి భుజంపై తులసి నిలిచియుంటుందో అతడు పాపములతో లిప్తుడు కాడు. యెవరి కంఠమున తులసి ధరించబడునో అతడు జీవించుచుండగానే నిత్యముక్తుడు.
Verse 10
तुलसीसंभवं पत्रं सदा वहति यो नरः । मनसा चिन्तितां सिद्धिं संप्राप्नोति न संशयः
యెవడు ఎల్లప్పుడూ తులసి నుండి పుట్టిన ఆకును ధరించుచుంటాడో, అతడు మనసులో కోరిన సిద్ధిని నిస్సందేహంగా పొందును.
Verse 11
तुलसींसर्वकायार्थसाधिनीं दुष्टवारिणीम् । यो नरः प्रत्यहं सिञ्चेन्न स याति यमालयम्
యెవడు ప్రతిదినము తులసికి నీరు పోస్తాడో—ఆమె సమస్త శుభార్థాలను సిద్ధి చేయునది, దుష్టాన్ని నివారించునది—అతడు యమలోకమునకు పోడు.
Verse 12
चातुर्मास्ये विशेषेण वन्दितापि विमुक्तिदा । नारायणं जलगतं ज्ञात्वा वृक्षगतं तथा
చాతుర్మాస్యకాలమున విశేషముగా ఆమెకు వందనం చేయుటయే ముక్తిదాయకము—నారాయణుడు జలములోనూ, అలాగే వృక్షములో (తులసిలో)నూ ఉన్నాడని తెలిసికొని.
Verse 13
प्राणिनां कृपया लक्ष्मीस्तुलसीवृक्षमाश्रिता । चातुर्मास्ये समायाते तुलसी सेविता यदि
ప్రాణులపై కరుణచేత లక్ష్మీ తులసివృక్షమును ఆశ్రయించెను. చాతుర్మాస్యము వచ్చినప్పుడు తులసిని సేవించినయెడల—
Verse 14
तेषां पापसहस्राणि यांति नित्यं सहस्रधा । गोविन्दस्मरणं नित्यं तुलसीवनसेवनम्
వారికి వేల పాపాలు ప్రతిదినం సహస్రగుణంగా తొలగిపోతాయి; గోవిందుని నిత్యస్మరణం, తులసీవన సేవ నిరంతరం (పుణ్యప్రదం).
Verse 15
तुलसीसेचनं दुग्धै श्चातुर्मास्येऽतिदुर्लभम् । तुलसीं वर्द्धयेद्यस्तु मानवो यदि श्रद्धया
పవిత్ర చాతుర్మాస్య కాలంలో పాలతో తులసీకి నీరు పోయడం అత్యంత దుర్లభమూ మహాపుణ్యకరం; ఎవడు శ్రద్ధతో తులసీని పెంచి పోషిస్తాడో, అతడు విశేష ఆధ్యాత్మిక ఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 16
आलवालांबुदानैश्च पावितं सकलं कुलम् । यथा श्रीस्तुलसीसंस्था नित्यमेव हि वर्द्धते
తులసీ వేరుల ఆలవాలంలో నీరు అర్పించుటవలన సమస్త కులం పవిత్రమగును; తులసీ-స్థాపన నిత్యం పోషింపబడినట్లే శ్రీ-సమృద్ధి కూడా స్థిరంగా వృద్ధి చెందును।
Verse 17
तथातथा गृहस्थस्य कामवृद्धिः प्रजायते । ब्रह्मचारीगृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा
అదేవిధంగా గృహస్థునికి ధర్మసమ్మతమైన కోరికలు, లక్ష్యాలు వికసిస్తాయి; బ్రహ్మచారి, గృహస్థ, వానప్రస్థ, యతి—జీవనంలోని అన్ని ఆశ్రమాలకు ఈ సేవ ఫలప్రదం।
Verse 18
तथा प्रकृतयः सर्वास्तुलसीसेवने रताः । श्रद्धया यदि जायन्ते न तासां दुःखदो हरिः
అలాగే అన్ని స్వభావాలు శ్రద్ధతో తులసీ సేవలో రమిస్తే, వారికి హరి దుఃఖదాత కాడు; ఆయన భక్తుల శోకాన్ని నశింపజేసేవాడు।
Verse 19
एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव । वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि
హరి ఒక్కడే; అయినా ఆయన సమస్త వృక్షాలలో అంతర్లీనంగా ప్రకాశిస్తాడు, వివిధ రసాల వల్ల రూపం పొందినట్లుగా దర్శనమిస్తాడు. కమలా దేవి (లక్ష్మి) కూడా వృక్షాలలో నివసిస్తుంది; ఆమెను స్మరించడమే సదా దుఃఖాదులను నశింపజేస్తుంది.
Verse 249
इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नाग रखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तुलसीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణంలోని ఏకాశీతి-సాహస్రీ సంహితలో, షష్ఠ (నాగర) ఖండంలో, హాటకేశ్వర-క్షేత్ర తీర్థమాహాత్మ్యంలో, శేషశాయ్య ఉపాఖ్యానంలో, బ్రహ్మ-నారద సంభాషణలోని చాతుర్మాస్య మాహాత్మ్యము మరియు పైజవన ఉపాఖ్యానాంతర్గతంగా ‘తులసీ మాహాత్మ్య వర్ణనము’ అనే రెండువందల నలభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.