Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 32

Devanagari script

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता । स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि

Transliteration

tatra vaitaraṇīnāma nadī pūrvaṃ pariśrutā | srotobhyāṃ sā mahābhāga tatra saṃsthā sadaiva hi

Translation

అక్కడ వైతరణీ అనే నది ప్రాచీన కీర్తితో ప్రసిద్ధి. ఓ మహాభాగ, అది అక్కడ నిత్యము రెండు ప్రవాహములతో ప్రవహిస్తూ నిలిచియున్నది.

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatra (तत्र अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• वैतरणीनाम: named ‘Vaitaraṇī’
• वैतरणीनाम: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: vaitaraṇī (वैतरणी प्रातिपदिक) + nāman (नामन् प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) एकवचनम्; ‘वैतरणी नाम’ = named Vaitaraṇī (नाम-तत्पुरुषः)

• नदी: a river
• नदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: nadī (नदी प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) एकवचनम्

• पूर्वम्: formerly, earlier
• पूर्वम्: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: pūrva (पूर्व प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण

• परिश्रुता: is well-known, renowned
• परिश्रुता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: pari-śru (परि+श्रु धातु)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• स्रोतोभ्याम्: by/with two streams
• स्रोतोभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: srotas (स्रोतस् प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया (3rd/Instrumental) द्विवचनम् (भ्याम्)

• सा: she/that (river)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) एकवचनम्; सर्वनाम

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: mahā (महा) + bhāga (भाग)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन) एकवचनम्; कर्मधारयः (महान् भागः यस्य)

• तत्र: there
• तत्र: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatra (तत्र अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक

• संस्था: standing/established
• संस्था: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: sam-sthā (सम्+स्था धातु)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) एकवचनम्; क्त-प्रत्ययार्थक विशेषण (स्थिता/स्थितिः अर्थे)

• सदैव: always
• सदैव: Kriya-viseshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: sadā (सदा अव्यय) + eva (एव अव्यय)
• Form: अव्ययसमूहः; नित्यत्ववाचक (always indeed)

• हि: indeed, for
• हि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: hi (हि अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः (emphatic/causal particle)

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vaitaraṇī

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Addressed as ‘mahābhāga’ (fortunate one) within the narrative frame

Visual Art Cues

Scene: A vast river at the edge of Yama’s realm, visibly split into two channels; one dark and ominous, the other clearer; the river appears timeless, ‘standing there forever’.

Characters & Entities

• Vaitaraṇī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa frames the afterlife as a real moral landscape, where obstacles like Vaitaraṇī reflect ethical outcomes.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vaitaraṇī is described as an otherworldly river on Yama’s route; it is not a terrestrial tirtha in this verse’s immediate sense.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not in this verse; later verses connect crossing assistance with dāna (notably go-dāna).