Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

हिरण्याक्ष उवाच । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः । बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव

Transliteration

hiraṇyākṣa uvāca | bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca rākṣasā daityadānavāḥ | bubhukṣitāḥ prayācaṃte māṃ nityaṃ padmasaṃbhava

Translation

హిరణ్యాక్షుడు పలికెను—ఓ పద్మసంభవా (బ్రహ్మా), భూతాలు, ప్రేతాలు, పిశాచాలు, రాక్షసులు, దైత్య-దానవులు—ఇవన్నీ ఆకలితో నిత్యం ప్రతిదినం నన్ను యాచిస్తుంటాయి.

Word by Word

• हिरण्याक्षः: Hiraṇyākṣa
• हिरण्याक्षः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हिरण्याक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• भूताः: spirits/beings (bhūtas)
• भूताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Plural)

• प्रेताः: departed spirits (pretas)
• प्रेताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रेत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• पिशाचाः: piśācas (ghouls)
• पिशाचाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिशाच (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• राक्षसाः: rākṣasas (demons)
• राक्षसाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• दैत्यदानवाः: Daityas and Dānavas
• दैत्यदानवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दैत्य + दानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; द्वन्द्व-समास (copulative)

• बुभुक्षिताः: hungry
• बुभुक्षिताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: बुभुक्षित (प्रातिपदिक; कृदन्त-विशेषण from धातु भुज्/भुक्ष् ‘to eat’, desiderative sense)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; भूतकालिक-विशेषण (past/passive participial adjective)

• प्रयाचन्ते: beg/implore
• प्रयाचन्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-याच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद

• माम्: me
• माम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम; द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• पद्मसम्भव: O lotus-born (Brahmā)
• पद्मसम्भव: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पद्म + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (padmāt sambhavaḥ = born from the lotus)

Speaker

Hiraṇyākṣa

Skanda Dialogue

Listener: Brahmā (Padmasaṃbhava)

Visual Art Cues

Scene: Hiraṇyākṣa addressing Brahmā: behind him a shadowy host of bhūtas, pretas, piśācas, rākṣasas—gaunt, hungry, imploring—forming a dark procession.

Characters & Entities

• Hiraṇyākṣa
• Brahmā
• Bhūta
• Preta
• Piśāca
• Rākṣasa
• Daitya
• Dānava

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇic worldview links hunger and unrest of certain beings to ritual order and cosmic nourishment through dharmic acts.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it sets up the need for a special provision of ‘satisfaction’ (tṛpti) for hungry beings.