Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 95

Devanagari script

इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च । गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च

Transliteration

indrasya sthāpanaṃ martye ahilyākhyānameva ca | gautameśvaramāhātmyaṃ tathāhilyeśvarasya ca

Translation

ఇంద్రుడు మర్త్యలోకంలో స్థాపితమైన విధానాన్ని, అహల్యాఖ్యానాన్ని, గౌతమేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని, అలాగే అహిల్యేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని నేను చెప్పితిని।

Word by Word

• इन्द्रस्य: of Indra
• इन्द्रस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• स्थापनम्: the establishing/installation
• स्थापनम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: स्थापन (प्रातिपदिक; √स्था धातु से भाव/कर्मणि-नाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• मर्त्ये: in the mortal world
• मर्त्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• अहिल्या-आख्यानम्: the story of Ahalyā
• अहिल्या-आख्यानम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: अहिल्या (प्रातिपदिक) + आख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (अहिल्यायाः आख्यानम्)

• एव: indeed/only
• एव: Avyaya (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• गौतम-ईश्वर-माहात्म्यम्: the greatness of Gautameśvara
• गौतम-ईश्वर-माहात्म्यम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: गौतम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक) + माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (गौतमेश्वरस्य माहात्म्यम्)

• तथा: likewise/also
• तथा: Avyaya (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• अहिल्या-ईश्वरस्य: of Ahilyeśvara
• अहिल्या-ईश्वरस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अहिल्या (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (अहिल्यायाः ईश्वरः)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

Speaker

Purāṇic narrator summarizing sacred narratives

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gautameśvara and Ahilyeśvara (within Hāṭakeśvara-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi audience (implied)

Visual Art Cues

Scene: A paired-shrine tableau: two Śiva-liṅgas—Gautameśvara and Ahilyeśvara—set within the same sacred precinct; Indra appears in humbled, mortal-like posture, while Ahalyā stands in penitent stillness and Gautama in ascetic severity.

Characters & Entities

• Indra
• Ahalyā
• Gautameśvara
• Ahilyeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha stories weave moral transformation (Ahalyā) with the sanctifying power of Śiva-kṣetras.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gautameśvara and Ahilyeśvara within the Hāṭakeśvara-kṣetra tīrtha cycle.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it is a recap of māhātmya topics and sacred accounts.