Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः । न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्

Transliteration

evaṃ tapasi saṃsthāyāstasyāḥ kālo mahāngataḥ | na ca saṃdarśanaṃ jātaṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam

Translation

ఇలా ఘోర తపస్సులో లీనమై ఉన్నప్పటికీ ఆమెకు ఎంతో కాలం గడిచింది; అయినా హాటకేశ్వరుని దర్శనం కలగలేదు, ఆయన ప్రాకట్యమూ జరగలేదు।

Word by Word

• एवम्: thus, in this manner
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb: ‘thus/in this manner’)

• तपसि: in austerity, in penance
• तपसि: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति (अधिकरण), एकवचन (locative singular)

• संस्थायाः: of (her) being established/remaining
• संस्थायाः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सम्-स्था (धातु) + क्तिन्/क्त (कृदन्त) ‘संस्था/संस्था’ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन (genitive singular)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन (genitive singular pronoun)

• कालः: time
• कालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (nominative singular)

• महान्: great, long
• महान्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महान्त् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (agreeing with ‘कालः’)

• गतः: passed, went by
• गतः: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त) ‘गत’
• Form: भूतकालिक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; विधेय (past participle used predicatively)

• न: not
• न: Pratiṣedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation particle)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)

• संदर्शनम्: a sight, appearance, meeting
• संदर्शनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सम्-दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन (here nominative singular as subject of ‘जातम्’)

• जातम्: occurred, happened
• जातम्: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) + क्त (कृदन्त) ‘जात’
• Form: भूतकालिक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचन; विधेय (predicative)

• हाटकेश्वरसंभवम्: connected with/pertaining to Hāṭakeśvara (arising from him)
• हाटकेश्वरसंभवम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier of ‘संदर्शनम्’)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘हाटकेश्वरस्य सम्भवम्’ = arising from/connected with Hāṭakeśvara)

Speaker

Narrator (within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya; exact speaker not explicit in the snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A lone ascetic woman in severe tapas in a sacred field; time passing (sun/moon cycles) while the hidden Hāṭakeśvara remains unmanifest.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even sincere practice may be tested by time; perseverance and humility are part of the path to grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara, presented as a sacred manifestation connected with the kṣetra described in this Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No new ritual is prescribed here; the verse highlights continued tapas and the awaited darśana of Hāṭakeśvara.