Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4
अश्मकुट्टाः स्थिताः केचिद्दंतोलूखलिनः परे । शीर्णपर्णाशनाः केचिज्जलाहारास्तथा परे । वायुभक्षास्तथैवान्ये तपस्तेपुः सुदारुणम्
aśmakuṭṭāḥ sthitāḥ keciddaṃtolūkhalinaḥ pare | śīrṇaparṇāśanāḥ kecijjalāhārāstathā pare | vāyubhakṣāstathaivānye tapastepuḥ sudāruṇam
కొందరు రాళ్లను కొట్టి కొట్టి తపస్సు చేసేవారు; మరికొందరు దంతాలనే ఉలూఖలంలా చేసుకొనేవారు. కొందరు ఎండిపోయిన ఆకులు తినేవారు; కొందరు జలాహారులుగా ఉండేవారు; ఇంకొందరు వాయుభక్షులై అత్యంత దారుణమైన తపస్సు చేసిరి।
Viśvāmitra
Tirtha: Himavān tapas-bhūmi (ugra-tapas locus)
Type: peak
Listener: Implied internal audience
Scene: A dramatic panorama of multiple ascetic feats: some striking stones (aśma-kuṭṭa), some performing ‘dantolūkhalin’ (teeth-as-mortar) imagery, others eating only dry fallen leaves, others subsisting on water, and a few depicted as motionless in wind, symbolizing ‘vāyu-bhakṣa’; all under stark Himalayan cliffs.
FAQs
The sacred landscape is upheld by tapas; renunciation and endurance are portrayed as forces that sanctify a tīrtha.
The Himālaya āśrama-tīrtha milieu, characterized by communities of intense ascetics.
No formal rite; the verse catalogs austerity-modes (leaf-diet, water-only, breath-only) as penance disciplines.