Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

विप्रांश्च भिक्षुकांश्चैव दीनांधांश्च विशेषतः । समाप्तौ तस्य यज्ञस्य संतर्प्य सकलांस्ततः । ऋत्विजो दक्षिणाभिस्तान्यथोक्तान्द्विजसत्तमान्

Transliteration

viprāṃśca bhikṣukāṃścaiva dīnāṃdhāṃśca viśeṣataḥ | samāptau tasya yajñasya saṃtarpya sakalāṃstataḥ | ṛtvijo dakṣiṇābhistānyathoktāndvijasattamān

Translation

అతడు ప్రత్యేకంగా బ్రాహ్మణులను, భిక్షుకులను, దీనాంధులను తృప్తిపరచెను. ఆ యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత అందరినీ యథావిధిగా సత్కరించి, ఋత్విజులకు శాస్త్రోక్త దక్షిణలను సమర్పించెను.

Word by Word

• विप्रान्: brāhmaṇas
• विप्रान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• भिक्षुकान्: beggars
• भिक्षुकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भिक्षुक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (indeed)

• दीनान्धान्: the poor and the blind
• दीनान्धान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दीन-अन्ध (प्रातिपदिक; दीन + अन्ध)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• विशेषतः: especially
• विशेषतः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेषतः (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकार/विशेषवाचक (adverb: especially)

• समाप्तौ: at the completion
• समाप्तौ: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समाप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• तस्य: of that
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• संतर्प्य: having satisfied (fed)
• संतर्प्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्+तृप् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त; अव्ययभाव)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त-अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having satisfied)

• सकलान्: all
• सकलान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषण

• ततः: then; thereafter
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-तसिल्)
• Form: अव्यय, अनन्तरार्थक (thereafter)

• ऋत्विजः: the priests
• ऋत्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋत्विज् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• दक्षिणाभिः: with fees/gifts
• दक्षिणाभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• तान्: those
• तान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; सर्वनाम

• यथोक्तान्: as prescribed; as stated
• यथोक्तान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यथा-उक्त (प्रातिपदिक; यथा + उक्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle: उक्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषण (to तान्/द्विजसत्तमान्)

• द्विजसत्तमान्: the best brāhmaṇas
• द्विजसत्तमान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज-सत्तम (प्रातिपदिक; द्विज + सत्तम)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

Speaker

Sūta (narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-uttamas (assembled sages)

Visual Art Cues

Scene: After the yajña, a large feeding hall: brāhmaṇas and bhikṣukas seated in rows; the poor and blind are served first; priests receive dakṣiṇā respectfully; the yajamāna bows in gratitude.

Characters & Entities

• vipra (brāhmaṇa)
• bhikṣuka (mendicant)
• dīna-andha (poor and blind)
• ṛtvij (priests)
• dakṣiṇā
• yajña

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True ritual culminates in compassion and generosity—feeding and honoring all, and giving proper dakṣiṇā to the priests.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The acts occur in the Hāṭakeśvara-kṣetra context, where dharmic giving and yajña are celebrated as tīrtha-enhancing.

What ritualistic prescription is mentioned?

Saṃtarpana (satisfying/feeding) at yajña completion and giving dakṣiṇā to ṛtviks as prescribed (yathokta).