Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

Transliteration

baṭuruvāca | hāsyena jalasarpo'yaṃ mayā mukto'tra līlayā | na te tātaṃ samuddiśya tatkiṃ māṃ śapasi dvija

Translation

బాలుడు అన్నాడు—నవ్వుతూ ఆటగా నేను ఈ జలసర్పాన్ని ఇక్కడ విడిచాను. మీ తండ్రిని లక్ష్యంగా చేయలేదు; మరి ఓ ద్విజా, నన్నెందుకు శపిస్తున్నావు?

Word by Word

• बटुः: the boy (brahmacārin)
• बटुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बटु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• हास्येन: in jest / with laughter
• हास्येन: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: हास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• जल-सर्पः: water-snake
• जल-सर्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + सर्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (जले सर्पः)

• अयम्: this
• अयम्: Karta/Pratipadyam (Subject/Predicate demonstrative)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मया: by me
• मया: Kartr-karana (Agent expressed instrumentally/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• मुक्तः: released
• मुक्तः: Kriya (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; 'released'

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• लीलया: playfully
• लीलया: Karana (Manner/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• ते: for you / to you
• ते: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन

• तातम्: father
• तातम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• समुद्दिश्य: intending / aiming at
• समुद्दिश्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-दिश् (धातु)
• Form: ल्यप्/तुमुन्-समकक्ष क्त्वान्त-प्रयोगः; अव्यय (Gerund), 'having intended/aimed at'

• तत्: then/so
• तत्: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः (particle: 'then/so')

• किम्: why/what
• किम्: Prashna (Interrogative)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative particle)

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• शपसि: you curse
• शपसि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• द्विज: O brahmin
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Baṭu (the boy)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A boy speaks defensively, gesturing toward the harmless water-snake; elders and priests look stern; the atmosphere is charged with impending consequence.

Characters & Entities

• baṭu
• jala-sarpa
• dvija/brāhmaṇa
• tāta (father)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma stresses that ‘play’ is not a defense when harm or fear is caused in sacred settings; consequences may follow regardless of claimed intent.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it serves the chapter’s narrative within a tīrtha-māhātmya framework.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual prescription; it is a dialogue about culpability after disrupting the assembly.