Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

सूत उवाच । बहुकालं प्रवाहः स सरस्वत्या द्विजोत्तमाः । महान्रक्तमयो जातो भूतराक्षससेवितः

Transliteration

sūta uvāca | bahukālaṃ pravāhaḥ sa sarasvatyā dvijottamāḥ | mahānraktamayo jāto bhūtarākṣasasevitaḥ

Translation

సూతుడు పలికెను—ఓ ద్విజోత్తములారా, చాలా కాలం సరస్వతీ ప్రవాహం రక్తమయమైన మహా ప్రవాహమై, భూతరాక్షసులచే సేవింపబడింది.

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• बहुकालम्: for a long time
• बहुकालम्: Adhikarana (Temporal extent/कालावधि)
• Type: Noun
• Root: बहुकाल (प्रातिपदिक: बहु + काल)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (काल-शब्दः पुं; समासे अव्यक्त), द्वितीया (2nd/अवधि), एकवचन; कर्मधारय-समासः; कालावधि-अर्थे

• प्रवाहः: the flow/stream
• प्रवाहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवाह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• सः: that/it
• सः: Karta (Subject apposition)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• सरस्वत्या: of Sarasvatī
• सरस्वत्या: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन (सरस्वत्याः इति अपेक्षितम्; पाठे 'सरस्वत्या' इति रूपं सन्धि/पाठभेदेन)

• द्विजोत्तमाः: O best of twice-born (brāhmaṇas)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विजोत्तम (प्रातिपदिक: द्विज + उत्तम)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), बहुवचन; तत्पुरुष-समासः—'द्विजानाम् उत्तमाः'

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• रक्तमयः: consisting of blood
• रक्तमयः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रक्तमय (प्रातिपदिक: रक्त + मयट्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः—'रक्तमयः' (made of blood)

• जातः: became
• जातः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भावे/कर्मणि—'became/was born'

• भूत: spirits
• भूत: Compound member
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• राक्षस: demons
• राक्षस: Compound member
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• सेवितः: frequented by
• सेवितः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु) → सेवित (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि—'served/inhabited by'

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarasvatī-pravāha (afflicted stream)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: dvijottamas (assembly of brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: The Sarasvatī’s flow is shown as a vast red torrent; bhūtas and rākṣasas haunt the banks while ascetics keep away, emphasizing a fallen sacred landscape.

Characters & Entities

• Sūta
• Sarasvatī
• Bhūtas
• Rākṣasas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even sacred places can appear defiled due to adharma or a curse, yet their restoration through ṛṣi-power and dharma reaffirms the supremacy of purification and grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The episode centers on a Sarasvatī-related tīrtha within the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya, highlighting the sanctity of the river’s ford/flow despite temporary affliction.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite is prescribed in this verse; it sets the context of impurity that will be remedied through ṛṣi intervention and mantra in the following verses.