Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

त्वमेको वनसंस्थस्तु निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । अथवा तव दास्यामि व्ययार्थे मुनिसत्तम । वरान्ग्रामांश्च हस्त्यश्वानन्यांश्चापि यथेप्सितान्

Transliteration

tvameko vanasaṃsthastu nirdvandvo niṣparigrahaḥ | athavā tava dāsyāmi vyayārthe munisattama | varāngrāmāṃśca hastyaśvānanyāṃścāpi yathepsitān

Translation

నీవు ఒంటరిగా అడవిలో నివసిస్తున్నావు, ద్వంద్వరహితుడవు, పరిగ్రహరహితుడవు. లేకపోతే, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నీ వ్యయార్థం కోసం ఉత్తమ గ్రామాలు, ఏనుగులు-గుర్రాలు మరియు నీవు కోరిన ఇతర వస్తువులనూ నేను ఇస్తాను.

Word by Word

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yusmad (युष्मद्-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन (nominative singular)

• एकः: alone
• एकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: eka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative singular)

• वनसंस्थः: dwelling in the forest
• वनसंस्थः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: vana (वन-प्रातिपदिक) + saṃstha (स्था धातु, क्त-प्रत्यय/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—वने संस्थः (dwelling in the forest)

• तु: but/indeed
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: tu (अव्यय)
• Form: विरोध/अवधारण (particle), अव्यय

• निर्द्वन्द्वः: free from dualities
• निर्द्वन्द्वः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: nir + dvandva (द्वन्द्व-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘द्वन्द्व’ (pairs/opposites) रहितः

• निष्परिग्रहः: without possessions
• निष्परिग्रहः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: nis + parigraha (परिग्रह-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परिग्रह-रहितः (without possessions)

• अथवा: or else
• अथवा: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: athavā (अव्यय)
• Form: विकल्प (disjunctive particle), अव्यय

• तव: for you/your
• तव: Shashthi-sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yusmad (युष्मद्-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन (genitive singular)

• दास्यामि: I will give
• दास्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: dā (दा धातु)
• Form: लृट् (simple future), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन (1st sg)

• व्ययार्थे: for expenditure
• व्ययार्थे: Adhikarana/Purpose (अधिकरण/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: vyaya (व्यय-प्रातिपदिक) + artha (अर्थ-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः—व्ययस्य अर्थे (for expenses)

• मुनिसत्तम: O best sage
• मुनिसत्तम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: muni (मुनि-प्रातिपदिक) + sattama (सत्तम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन, एकवचन; समासः—सत्तमः मुनिः (O best of sages)

• वरान्: excellent
• वरान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: vara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (masculine, accusative plural)

• ग्रामान्: villages
• ग्रामान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: grāma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (masculine, accusative plural)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction), अव्यय

• हस्त्यश्वान्: elephants and horses
• हस्त्यश्वान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: hasti (हस्ति-प्रातिपदिक) + aśva (अश्व-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—हस्तयश्च अश्वाश्च (elephants and horses)

• अन्यान्: other
• अन्यान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: anya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (masculine, accusative plural)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction), अव्यय

• अपि: also
• अपि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: api (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपि (particle: also/even), अव्यय

• यथेप्सितान्: as desired
• यथेप्सितान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: yathā (अव्यय) + īpsita (आप्/इष् धातु से इप्सित-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—यथा इप्सिताः (as desired)

Speaker

Viśvāmitra

Visual Art Cues

Scene: The king tries persuasion: ‘You are alone, without possessions; I will give you villages, elephants, horses—anything.’ Vasiṣṭha remains unmoved; the cow stands as the silent axis of the negotiation.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Vasiṣṭha (addressed)
• villages
• elephants
• horses

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is not always negotiable with wealth; spiritual stewardship can outweigh royal offers.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is named in this verse; it serves the moral arc within the Tīrthamāhātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Only a general notion of giving (dāna) is present, framed as compensation—not as a prescribed rite.