Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति पुण्यं गणपतित्रयम् । स्वर्गदं मर्त्यदं पुण्यं तथान्यन्नरकापहम्

Transliteration

sūta uvāca | tathānyadapi tatrāsti puṇyaṃ gaṇapatitrayam | svargadaṃ martyadaṃ puṇyaṃ tathānyannarakāpaham

Translation

సూతుడు పలికెను—అక్కడ గణపతి యొక్క మూడు పుణ్యక్షేత్రాలు కూడా ఉన్నాయి. అవి స్వర్గప్రదం, మానవలోకంలో సమృద్ధిదాయకం, అలాగే నరకపాతాన్ని హరించేవి.

Word by Word

• सूतः: Sūta (the narrator)
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• तथा: thus; likewise
• तथा: Sambandha/Avyaya (linking)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• अन्यत्: another (thing)
• अन्यत्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; विशेषण

• अपि: also
• अपि: Sambandha/Avyaya (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• पुण्यम्: merit; holy (thing)
• पुण्यम्: Karma/Predicate nominal (कर्म/विधेय)
• Type: Noun
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन

• गणपति-त्रयम्: a triad of Gaṇapatis
• गणपति-त्रयम्: Apposition/Predicate nominal (विशेष्य-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गणपति (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): 'गणपतीनां त्रयम्'

• स्वर्ग-दम्: giving heaven
• स्वर्ग-दम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + द (कृदन्त/प्रातिपदिक from √दा)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: 'स्वर्गं ददाति' इति

• मर्त्य-दम्: granting (benefit) in the mortal realm
• मर्त्य-दम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक) + द (कृदन्त/प्रातिपदिक from √दा)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: 'मर्त्यं (मनुष्यलोकं/मानुषफलम्) ददाति'

• पुण्यम्: merit; holy (thing)
• पुण्यम्: Karma/Predicate nominal (कर्म/विधेय)
• Type: Noun
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तथा: and likewise
• तथा: Sambandha/Avyaya (linking)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• अन्यत्: another (one)
• अन्यत्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• नरक-अपहम्: removing hell (i.e., saving from hell)
• नरक-अपहम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नरक (प्रातिपदिक) + अपह (कृदन्त/प्रातिपदिक from √अपहृ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: 'नरकं अपहरति' इति

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṇapati-traya (triad of Gaṇapati shrines)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: Sūta, seated in a forest-āśrama assembly, gestures toward a sacred locale where three Gaṇapati shrines stand as a triad; pilgrims approach with offerings, while symbolic motifs of svarga (celestial light), martyaphala (prosperity), and naraka-apāya (protective barrier) appear as allegorical backdrops.

Characters & Entities

• Sūta
• Gaṇapati
• svarga
• naraka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography includes multiple power-centers; Gaṇapati worship at the site is praised for both worldly and otherworldly protection.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The same ‘there’ continues the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya setting in Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, visiting/worshipping the Gaṇapati-traya (three Gaṇeśa shrines); no detailed rite is specified in this verse.