Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

Devanagari script

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

Transliteration

tatra yā kurute snānaṃ tṛtīyāyāṃ samāhitā | nārī mārgasite pakṣe sā saubhāgyavatī bhavet | atha daurbhāgyasaṃpannā kāṇā vṛddhā'tha vāmanā | abhīṣṭā jāyate sā ca tatprabhāvāddvijottamāḥ

Translation

హే ద్విజోత్తములారా! మార్గశీర్ష శుక్లపక్ష తృతీయనాడు ఏకాగ్రచిత్తంతో అక్కడ స్నానం చేసే స్త్రీ సౌభాగ్యవతిగా అవుతుంది. ఆమె దౌర్భాగ్యగ్రస్తురాలై—కాణి, వృద్ధా లేదా వామన అయినా—ఆ తీర్థప్రభావంతో ఆమెకు ఇష్టమైన స్థితి కలుగుతుంది.

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• या: she who
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (she who)

• कुरुते: does / performs
• कुरुते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

• स्नानम्: bath
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तृतीयायाम्: on the third (tithi)
• तृतीयायाम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तृतीया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; तिथिवाचक (on the third lunar day)

• समाहिता: composed / attentive
• समाहिता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: समाहित (कृदन्त; √धा धातु)
• Form: भूतकृत्-प्रत्ययान्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपसर्ग: सम् + आ; (collected/intent)

• नारी: a woman
• नारी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मार्गसिते: in the bright (fortnight) of Mārgaśīrṣa
• मार्गसिते: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: मार्ग + सित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समासः (मार्गे सितः = मार्ग-शुक्लः/मार्गशीर्ष-शुक्लः इत्यर्थे); पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifies पक्षे)

• पक्षे: in the fortnight
• पक्षे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (she)

• सौभाग्यवती: fortunate / possessing good fortune
• सौभाग्यवती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सौभाग्य + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः/तद्धितान्त (सौभाग्यं अस्याः अस्ति); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अथ: then / moreover
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (particle: then/now)

• दौर्भाग्यसंपन्ना: endowed with misfortune
• दौर्भाग्यसंपन्ना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दौर्भाग्य + संपन्न (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समासः (दौर्भाग्येन संपन्ना); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• काणा: one-eyed
• काणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: काण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• वृद्धा: old
• वृद्धा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वृद्ध (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• अथ: or / then
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (particle)

• वामना: dwarf / short
• वामना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वामन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• अभीष्टा: desired / pleasing
• अभीष्टा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अभीष्ट (कृदन्त; √इष् धातु)
• Form: भूतकृत्-प्रत्ययान्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (desired/pleasing)

• जायते: is born / becomes
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तत्प्रभावात्: due to its power/effect
• तत्प्रभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् + प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (तस्य प्रभावः); पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः (द्विजेषु उत्तमाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बोधनार्थे प्रयोगः (vocative sense though form = nom. pl.)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kātyāyanī/Śāṇḍilyā-associated kuṇḍa-tīrtha (implied)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Dvijottamāḥ (addressed)

Visual Art Cues

Scene: At dawn on śukla tṛtīyā of Mārgaśīrṣa, women bathe with concentrated minds in a stepped pond; lamps and offerings line the ghats; the scene subtly shows restoration of beauty/fortune and removal of bodily afflictions as symbolic radiance.

Characters & Entities

• Mārgaśīrṣa (month)
• Tṛtīyā (lunar day)
• Snāna
• Tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is depicted as compassionate power: sincere observance and faith can transform misfortune into auspiciousness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha(s) described in Adhyāya 130—contextually linked with Kātyāyanī and Śāṇḍilyā—where this prescribed snāna is performed.

What ritualistic prescription is mentioned?

A focused snāna (ritual bath) on Mārgaśīrṣa month, bright fortnight, tṛtīyā (third tithi), aimed at saubhāgya and well-being.