Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

Devanagari script

ईश्वर उवाच । अष्टानामपि देवेशि क्षेत्राणामस्ति चोत्तमम् । एतेषामपि तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्

Transliteration

īśvara uvāca | aṣṭānāmapi deveśi kṣetrāṇāmasti cottamam | eteṣāmapi tatkṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam

Translation

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే దేవేశీ! ఈ ఎనిమిది పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి పరమోత్తమమైనది; వాటిలో ఆ క్షేత్రమే ‘హాటకేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి.

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• अष्टानाम्: of eight
• अष्टानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अष्टन् (प्रातिपदिक)
• Form: (संख्यावाचक) नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग-समासंगत, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Avyaya (Particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपि-अर्थे ‘also/even’

• देवेशि: O goddess (lady of the gods)
• देवेशि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवेशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• क्षेत्राणाम्: of sacred places/fields
• क्षेत्राणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• अस्ति: there is
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• उत्तमम्: the best
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; विशेषण (क्षेत्रम् implied)

• एतेषाम्: of these
• एतेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)

• अपि: also
• अपि: Avyaya (Particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; विशेषण (क्षेत्रम्)

• क्षेत्रम्: the sacred place
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन

• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: called Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर + संज्ञित (प्रातिपदिक; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; ‘संज्ञित’ = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) from √ज्ञा with सम्-उपसर्ग, अर्थः ‘named/called’

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Īśvara addresses Devī, proclaiming a supreme kṣetra named Hāṭakeśvara among eight sacred fields; the moment is declarative and hieratic, with a sense of revelation.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Devī
• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma teaches hierarchical sacred geography: a ‘supreme’ kṣetra concentrates the fruits of many pilgrimages.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is declared the best among the eight renowned kṣetras.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, one should prioritize pilgrimage and worship connected with Hāṭakeśvara; explicit rites appear in surrounding verses.