Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्

Transliteration

tryaṃbakaṃ ca trisaṃdhyāyāṃ virajāyāṃ trilocanam | dīptamarkeśvare jñeyaṃ nepāle paśupālakam

Translation

త్రిసంధ్యాలో ఆయన ‘త్ర్యంబక’ుడు; విరజాలో ‘త్రిలోచన’ుడు. అర్కేశ్వరంలో ‘దీప్త’గా తెలిసినవాడు; నేపాళంలో ‘పశుపాలక’ుడు—సర్వ జీవరక్షకుడు.

Word by Word

• त्र्यंबकम्: Tryambaka (three-eyed Śiva)
• त्र्यंबकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि + अम्बक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; द्विगु-समास (त्रीणि अम्बकानि यस्य) नामरूपेण

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• त्रिसंध्यायाम्: at Trisaṃdhyā (three-twilight place)
• त्रिसंध्यायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रि + संध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; द्विगु-समास (तिस्रः संध्याः) स्थान/कालवाचक

• विरजायाम्: at Virajā
• विरजायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विरजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• त्रिलोचनम्: Trilocana (three-eyed one)
• त्रिलोचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; द्विगु-समास (त्रीणि लोचनानि यस्य)

• दीप्तम्: the radiant (one)
• दीप्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दीप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √दीप्)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणरूपेण

• अर्केश्वरे: at Arkeśvara
• अर्केश्वरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अर्क + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अर्कस्य ईश्वरः)

• ज्ञेयम्: to be known/should be known
• ज्ञेयम्: Kriya (Predicative/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: ज्ञेय (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ज्ञा)
• Form: भाव्य/विधेयार्थक कृदन्त (तव्यत्/यत्-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय (predicate)

• नेपाले: in Nepal
• नेपाले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नेपाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• पशुपालकम्: Paśupālaka (protector of beings; Śiva)
• पशुपालकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पशु + पालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (पशून् पालयति इति)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Trisaṃdhyā (Tryambaka); Virajā (Trilocana); Arkeśvara (Dīpta); Nepāla (Paśupālaka)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A time-cycle painting: three horizons (dawn, noon, dusk) each with a subtle third-eye motif above a liṅga at Trisaṃdhyā; a pure white riverbank/ford for Virajā; a blazing sun-disc behind a Śiva shrine for Arkeśvara with ‘Dīpta’ aura; Himalayan foothills with Paśupati-like guardian aspect for Nepal, animals sheltered near the temple.

Characters & Entities

• Śiva
• Trisaṃdhyā
• Virajā
• Arkeśvara
• Nepāla
• Tryambaka
• Trilocana
• Dīpta
• Paśupālaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The all-seeing Lord (three-eyed) illumines and protects the world; tīrthas preserve this vision as both radiance (Dīpta) and guardianship (Paśupālaka).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Trisaṃdhyā, Virajā, Arkeśvara, and the land of Nepāla.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed; the verse serves as a guide for correct invocation of Śiva’s names in pilgrimage contexts.