Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

यत्पाताले स्थितं लिंगं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तदिहायातु सत्व रम्

Transliteration

yatpātāle sthitaṃ liṃgaṃ brahmaṇā saṃpratiṣṭhitam | hāṭakeśvarasaṃjñaṃ tu tadihāyātu satva ram

Translation

పాతాళంలో ఉన్న, బ్రహ్మదేవుడు ప్రతిష్ఠించిన, ‘హాటకేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధమైన ఆ లింగం త్వరగా ఇక్కడికి రానుగాక.

Word by Word

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; सम्बन्धसूचक ‘which/that’

• पाताले: in Pātāla
• पाताले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• स्थितम्: situated
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘situated’

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• ब्रह्मणा: by Brahmā
• ब्रह्मणा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• संप्रतिष्ठितम्: consecrated/established
• संप्रतिष्ठितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘well-established/consecrated’

• हाटकेश्वरसंज्ञम्: named ‘Hāṭakeśvara’
• हाटकेश्वरसंज्ञम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समासः—हाटकेश्वरसंज्ञ = ‘having the name Hāṭakeśvara’

• तु: indeed
• तु: Discourse particle (Nipata/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात; विरोध/विशेषार्थ); ‘but/indeed’

• तत्: that (liṅga)
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘that’

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय (स्थानवाचक); ‘here’

• आयातु: let it come
• आयातु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + या (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/benedictive sense), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सत्त्वम्: quickly / with force (uncertain)
• सत्त्वम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्रयोगः (सम्बोधन/आशीर्वादार्थे); पाठभेद/संदिग्ध—सम्भवतः ‘सत्वरम्’ इति

• रम्: (text uncertain)
• रम्: Unclear
• Type: Verb
• Root: रम् (धातु)
• Form: पाठसंदिग्धः; सम्भवतः ‘सत्वरम्’ इत्यस्य खण्डितपाठः (ram as separate pada not syntactically fitting)

Speaker

Citraśarman (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A glowing liṅga in an underworld cavern, set upon a pedestal, with Brahmā’s earlier consecration implied via lotus and four-faced iconography; Citraśarman invokes it to come swiftly to the surface realm.

Characters & Entities

• Brahmā
• Hāṭakeśvara
• Pātāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The sanctity of a liṅga is tied to divine and cosmic lineage (Brahmā’s installation) and to the devotee’s intent to bring that sanctity into the human realm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara is explicitly named; the verse supports the origin-glory of the Hāṭakeśvara shrine/tīrtha in the Nāgarakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

It implies the transfer/manifestation and subsequent installation of the Hāṭakeśvara liṅga at the local sacred site.