Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

तत्र लोपं गतं तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । यत्र चक्रं पुरा न्यस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना

Transliteration

tatra lopaṃ gataṃ tīrthaṃ cakratīrthamiti smṛtam | yatra cakraṃ purā nyastaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

Translation

వాటిలో లుప్తమైన ఒక తీర్థం ‘చక్రతీర్థం’ అని ప్రసిద్ధి—ఎక్కడ పురాతనకాలంలో ప్రభవిష్ణువైన విష్ణువు తన చక్రాన్ని నిలిపెను.

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb)

• लोपम्: disappearance
• लोपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• गतम्: gone, lapsed
• गतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषण (तीर्थम्)

• तीर्थम्: pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• चक्रतीर्थम्: Cakra-tīrtha
• चक्रतीर्थम्: Pratipadya (Predicate/प्रत्ययार्थ)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चक्रस्य तीर्थम्)

• इति: thus, as
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• स्मृतम्: is known/called
• स्मृतम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; कर्मणि-प्रयोगः—‘is called/remembered’

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध-देशवाचक (relative locative adverb: where)

• चक्रम्: discus (wheel)
• चक्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• पुरा: formerly
• पुरा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb: formerly)

• न्यस्तम्: placed, deposited
• न्यस्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि + अस्/न्यस् (धातु; √अस् ‘to throw/place’ with नि-; PPP ‘nyasta’)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; विशेषण (चक्रम्)

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Kartr (Agent in passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• प्रभविष्णुना: by the mighty Viṣṇu
• प्रभविष्णुना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; कर्मधारय—‘प्रभुः स विष्णुः’

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ

Visual Art Cues

Scene: A sacred ford or pond with a luminous discus imprint or hovering Sudarśana; Viṣṇu in four arms places the cakra upon the earth/waters, sanctifying the spot; pilgrims later rediscover it amid overgrowth.

Characters & Entities

• Cakra-tīrtha
• Viṣṇu
• cakra (discus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s sanctity is anchored in divine acts; remembering that origin renews faith and pilgrimage intention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-tīrtha, associated with Viṣṇu’s discus (cakra), within the Hāṭakeśvara-kṣetra region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not stated here; the verse primarily gives the tīrtha’s name and its divine association.