Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 27

Devanagari script

निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् । इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः

Transliteration

niśamya praṇipatyāha nṛpaḥ svahṛdayasthitam | iṃdradyumna uvāca | cirāyurbhagavānbhūmau viśrutaḥ sāṃprataṃ tataḥ

Translation

అది విని రాజు నమస్కరించి, హృదయంలో స్థిరపరచుకున్న మాటనే పలికెను. ఇంద్రద్యుమ్నుడు అన్నాడు—“అందుచేత ‘చిరాయు’ భగవంతుడు ఇప్పుడు భూమిపై ప్రసిద్ధుడయ్యాడు।”

Word by Word

• निशम्य: having heard
• निशम्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: नि-शम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; धातु: शम् (to hear/know) उपसर्ग: नि-; क्रियाविशेषण (having heard)

• प्रणिपत्य: having prostrated
• प्रणिपत्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-नि-पत् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; धातु: पत् (to fall) उपसर्ग: प्र-नि-; (having bowed down)

• आह: said
• आह: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/आह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); परस्मैपद; (he said)

• नृपः: the king
• नृपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (1st case/Nominative), एकवचन (singular)

• स्वहृदयस्थितम्: (that which is) situated in (his) own heart
• स्वहृदयस्थितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त, √स्था धातु)
• Form: समास: षष्ठी-तत्पुरुष (स्वस्य हृदये स्थितम्); नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (2nd case/Accusative), एकवचन (singular); क्त-प्रत्ययान्त विशेषण

• इंद्रद्युम्नः: Indradyumna
• इंद्रद्युम्नः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इंद्रद्युम्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (1st case/Nominative), एकवचन (singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); परस्मैपद

• चिरायुः: long-lived
• चिरायुः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चिरायु (प्रातिपदिक)
• Form: समास: कर्मधारय (चिरं आयुः यस्य/चिरम् आयुः); पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (singular)

• भगवान्: the venerable lord
• भगवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (singular)

• भूमौ: on earth
• भूमौ: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), सप्तमी (7th case/Locative), एकवचन (singular)

• विश्रुतः: renowned
• विश्रुतः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-श्रु (धातु) → विश्रुत (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (singular)

• सांप्रतम्: now, at present
• सांप्रतम्: Kālādhi-kriyāviśeṣaṇa (Temporal adverb/कालवाचक)
• Type: Indeclinable
• Root: सांप्रतम् (प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb/कालवाचक)

• ततः: thereafter / from that
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय (adverb: from that/thereafter)

Speaker

Narrator and Indradyumna (direct speech)

Characters & Entities

• Indradyumna
• Mārkaṇḍeya (implied as Cirāyu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True knowledge is approached with reverence—listening first, bowing, and then speaking from sincerity of heart.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse implies a sacred meeting with a sage (context: Naimiṣāraṇya), but does not explicitly state tīrtha-phala.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite; it models respectful conduct toward sages (praṇipāta and praśna).