Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 193

Devanagari script

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

Transliteration

deheṃdriyaprāṇamanodhiyo'mī yadaṃśabddhāḥ pracaraṃti karmasu | naivānyadālohamiva prataptaṃ sthāneṣu taddṛṣṭapadena ete

Translation

దేహం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణాలు, మనస్సు, బుద్ధి—ఇవి ఆయన అంసంతో బద్ధమై ఉన్నందువల్లనే కర్మలలో చలిస్తాయి. ఆయన లేకపోతే ఇవి ఏమీ కావు—ఎర్రగా వేడెక్కినప్పుడే ఇనుము కాల్చినట్లు; ఆయన దృష్టి-శక్తిచేతనే ఇవి తమ తమ స్థానాలలో క్రియాశీలమవుతాయి।

Word by Word

• देह: body
• देह: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे घटकः)

• इन्द्रिय: senses
• इन्द्रिय: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे घटकः)

• प्राण: vital breath
• प्राण: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे घटकः)

• मनः: mind
• मनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे घटकः)

• धियः: thoughts/understandings
• धियः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• अमी: these
• अमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; सर्वनाम

• यत्: which/that (principle)
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• अंशबद्धाः: bound/limited by a part
• अंशबद्धाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अंश (प्रातिपदिक) + बद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक; √बन्ध्)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषार्थः (अंशेन बद्धाः = bound by a portion/limited)

• प्रचरन्ति: move about/operate
• प्रचरन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + चर् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्

• कर्मसु: in actions
• कर्मसु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• न: not
• न: Sambandha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम्

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम् (emphatic particle)

• अन्यत्: anything else
• अन्यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• आलोहम्: heated iron/metal
• आलोहम्: Upamana (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: आ + लुह्/लोह् (धातु) → आलोह (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमान-शब्दः (heated iron/metal; reading per text)

• इव: like
• इव: Sambandha (Comparison)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानार्थक-अव्ययम्

• प्रतप्तम्: heated/glowing
• प्रतप्तम्: Sambandha (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + तप् (धातु) → प्रतप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (आलोहम्/अन्यत्)

• स्थानेषु: in places/states
• स्थानेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• तत्: by that
• तत्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; सर्वनाम

• दृष्टपदेन: by the seen trace/footing
• दृष्टपदेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दृष्ट (कृदन्त; √दृश्) + पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारय/तत्पुरुषार्थः (दृष्टं पदं यस्य/दृष्टं पदम् = seen footing/trace)

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; सर्वनाम

Speaker

Aitareya

Visual Art Cues

Scene: A symbolic tableau: a human figure with subtle radiant thread connecting heart to a cosmic presence; nearby, an iron rod glows red-hot in fire, illustrating inert matter empowered by contact.

Characters & Entities

• Paramātman (as enabling power)
• Body
• Senses
• Prāṇa
• Mind
• Intellect

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All faculties act only through the indwelling divine power; recognizing this turns action into humility and God-centered dharma.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned; the verse explains divine immanence behind embodied action.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it implies offering agency to God (kartṛtva-tyāga) as a spiritual discipline.