Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 93

Devanagari script

हेरंबाद्वह्निदिग्भागे चिंतामणि विनायकः । भक्तचिंतामणिः साक्षाच्चिंतितार्थ समर्पकः

Transliteration

heraṃbādvahnidigbhāge ciṃtāmaṇi vināyakaḥ | bhaktaciṃtāmaṇiḥ sākṣācciṃtitārtha samarpakaḥ

Translation

అగ్నిదిక్కు (ఆగ్నేయ) వైపు హేరంబునుండి చింతామణి వినాయకుడు—భక్తులకు సాక్షాత్తు చింతామణి రత్నంలా, హృదయంలో కోరిన లక్ష్యాలను ప్రత్యక్షంగా ప్రసాదిస్తాడు।

Word by Word

• हेरम्बात्: from Heramba
• हेरम्बात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: हेरम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• वह्निदिग्भागे: in the direction-quarter of Agni (southeast)
• वह्निदिग्भागे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वह्नि + दिक् + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (वह्नेः दिक्-भागः)

• चिन्तामणिः: Cintāmaṇi (wish-fulfilling jewel; epithet)
• चिन्तामणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चिन्ता + मणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषः (चिन्तायाः मणिः)

• विनायकः: Vināyaka
• विनायकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विनायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• भक्तचिन्तामणिः: wish-fulfiller for devotees
• भक्तचिन्तामणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भक्त + चिन्तामणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भक्तानां चिन्तामणिः)

• साक्षात्: directly, manifestly
• साक्षात्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण/निपात (indeclinable particle)

• चिन्तितार्थ: the desired object/aim
• चिन्तितार्थ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चिन्तित (चिन्त् धातु, क्त/कृदन्त) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (समासपद); कर्मधारय/तत्पुरुष-भावः (चिन्तितः अर्थः)

• समर्पकः: bestower, giver
• समर्पकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सम् + अर्प् (धातु) + अक (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कृदन्त (ण्वुल्/अक-प्रत्ययान्त) कर्तृवाचक

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cintāmaṇi Vināyaka (Agni-dik, Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi audience / internal Kāśī interlocutors

Visual Art Cues

Scene: Cintāmaṇi Vināyaka appears in the Agni quarter with a warm, fire-lit aura; devotees approach with folded hands, their thought-bubbles (symbolic) dissolving into a radiant jewel-like light as the deity grants ‘cintita-artha’.

Characters & Entities

• Heramba
• Cintāmaṇi Vināyaka
• Agni-dik (southeast)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In Kāśī, Vināyaka is celebrated as a living ‘cintāmaṇi’—devotional approach leads to the fulfillment of rightful desires.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A localized Kāśī setting associated with Heramba and the Agni (southeast) quarter, marking sacred geography through Vināyaka shrines.

What ritualistic prescription is mentioned?

No detailed rite is listed; the verse implies devotion/worship to Cintāmaṇi Vināyaka for desired results.