Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 39

Devanagari script

भूतं भावि भविष्यं यत्स्वर्गे मर्त्ये रसातले । तत्सर्वमेव जानीमो धर्मेशानुग्रहात्परात्

Transliteration

bhūtaṃ bhāvi bhaviṣyaṃ yatsvarge martye rasātale | tatsarvameva jānīmo dharmeśānugrahātparāt

Translation

గతము, వర్తమానము, భవిష్యత్తు—స్వర్గంలో, మర్త్యలోకంలో, రసాతలంలో—ఏది ఉన్నదో, అది అంతా ధర్మరాజుని పరమ అనుగ్రహముచేత మేము పూర్తిగా తెలుసుకొందుము.

Word by Word

• भूतम्: the past
• भूतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भू (धातु) → भूत (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तम् (PPP used as noun), नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom/Acc sg; here as object set)

• भावि: the present/what is occurring
• भावि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भू (धातु) → भाविन्/भावि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom/Acc sg; indeclinable-like form used as noun)

• भविष्यम्: the future
• भविष्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भू (धातु) → भविष्यत्/भविष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom/Acc sg)

• यत्: whatever (that which)
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः; सम्बन्धसूचकं (relative)

• स्वर्गे: in heaven
• स्वर्गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, एकवचनम्, सप्तमी-विभक्तिः (Locative singular)

• मर्त्ये: in the mortal world
• मर्त्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, एकवचनम्, सप्तमी-विभक्तिः (Locative singular)

• रसातले: in Rasātala (netherworld)
• रसातले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रसातल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, सप्तमी-विभक्तिः (Locative singular)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (correlative)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः; विशेषणम् (qualifier of तत्)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः (indeed)

• जानीमः: we know
• जानीमः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकारः, उत्तम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• धर्मेशानुग्रहात्: from the grace of Dharma-īśa (Yama)
• धर्मेशानुग्रहात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: धर्मेश + अनुग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, एकवचनम्, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (dharmeśasya anugrahaḥ)

• परात्: supreme/excellent
• परात्: Hetu (हेतु)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्/नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम्, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative singular); विशेषणम् (of अनुग्रहात्: supreme)

Speaker

Deductively: birds/winged beings (later called pakṣi-subhāṣita) speaking, empowered by Dharmarāja’s grace

Visual Art Cues

Scene: A visionary tableau of the three realms—svarga above with devas, martya in the middle with humans and Kāśī-like sacred city hints, rasātala below with nāgas/daityas—while an unseen Dharmarāja’s ‘anugraha’ radiates as a beam granting omniscience to the speakers.

Characters & Entities

• Dharmarāja (Yama)
• Svarga
• Martya-loka
• Rasātala

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True knowledge is portrayed as a boon granted by Dharma’s lord; divine grace, not mere intellect, is the source of higher insight.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is contextual within Kāśīkhaṇḍa but this line itself highlights Dharmarāja’s grace rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it asserts a doctrinal point about anugraha (grace) and knowledge.