Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 71

Devanagari script

अनल्पोत्कलितं चेतः पुनस्तत्संगमाशया । प्राणानां मे यियासूनामेकमेव महौषधम्

Transliteration

analpotkalitaṃ cetaḥ punastatsaṃgamāśayā | prāṇānāṃ me yiyāsūnāmekameva mahauṣadham

Translation

మళ్లీ అతనితో సంగమమవుతాననే ఆశతో నా చిత్తం పదేపదే ఉప్పొంగింది. వెళ్లిపోవడానికి సిద్ధమైన నా ప్రాణాలకు ఆ ఆశయే మహౌషధమైంది.

Word by Word

• अनल्पोत्कलितम्: greatly agitated/overwhelmed
• अनल्पोत्कलितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनल्प (प्रातिपदिक) + उत्कलित (कृदन्त, उत्+कल्/कलय् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कृदन्त-भूतकृदन्त (क्त), विशेषणरूपेण

• चेतः: mind/heart
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• तत्: of that (person/thing)
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; समासे पूर्वपद-सम्बन्ध (genitive relation)

• सङ्गम: meeting/union
• सङ्गम: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; समासे उत्तरपद-आश्रय

• आशया: with hope/expectation
• आशया: Karana/Hetu (Instrument/Cause/करण-हेतु)
• Type: Noun
• Root: आशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; हेतु/साधनभावे

• प्राणानाम्: of the life-breaths/lives
• प्राणानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन

• मे: my
• मे: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम

• यियासूनाम्: of those wishing to depart (die/go)
• यियासूनाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: या (धातु) → यियासु (कृदन्त, सन्-अर्थे इच्छार्थक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; कृदन्त-इच्छार्थक (यियासु = गन्तुमिच्छु), विशेषणरूपेण प्राणानाम्

• एकम्: one/single
• एकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; महौषधम् इति विशेषण

• एव: indeed/only
• एव: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/अवधारणार्थक (particle of emphasis)

• महौषधम्: great medicine/remedy
• महौषधम्: Karya/Predicative (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: महत् (प्रातिपदिक) + औषध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारय-समास (महद् औषधम्)

Speaker

Skanda (narrating within Kāśīkhaṇḍa context, typically to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pale, love-stricken woman in Kāśī speaks of hope as her only medicine; companions gather close, lamplight flickers, the distant sound of Gaṅgā and temple bells frames her trembling resolve.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hope directed toward reunion becomes life-sustaining; spiritually, faith and remembrance can steady the prāṇas in distress.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the textual setting; the verse supports the Kāśī-kṣetra Māhātmya by depicting heightened devotional states.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is given here.