Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 67

Devanagari script

वाचंयमो भवत्स्थाणोः पुरतः स्थाणुसन्निभः । इति स्तुतिं समाकर्ण्य मुनेश्चंद्रविभूषणः । उवाच च प्रसन्नात्मा वरं ब्रूहीति तं मुनिम्

Transliteration

vācaṃyamo bhavatsthāṇoḥ purataḥ sthāṇusannibhaḥ | iti stutiṃ samākarṇya muneścaṃdravibhūṣaṇaḥ | uvāca ca prasannātmā varaṃ brūhīti taṃ munim

Translation

వాక్సంయమంతో ఉన్న ముని, నీ స్థాణురూపం ఎదుట తానూ స్థాణువులా నిలిచెను. ముని స్తుతిని విని చంద్రవిభూషితుడు ప్రసన్నహృదయంతో—‘వరము చెప్పు’ అని అన్నాడు।

Word by Word

• वाचंयमः: one who has controlled speech
• वाचंयमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक) + यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुव्रीहि (यस्य वाचः यमः सः = वाणी-निग्रहवान्)

• भवत्: of you (honorific)
• भवत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; आदरार्थ-प्रयोग (of your)

• स्थाणोः: of Sthāṇu (Shiva)
• स्थाणोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्थाणु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• पुरतः: in front
• पुरतः: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: अव्यय, स्थानवाचक (in front of)

• स्थाणुसन्निभः: resembling Sthāṇu (Shiva)
• स्थाणुसन्निभः: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्थाणु (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; उपमान-तत्पुरुष (स्थाणु-सदृशः)

• इति: thus
• इति: Vākyasaṃbandha (Quotation marker/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, उद्धरणसूचक

• स्तुतिम्: praise, hymn
• स्तुतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्तुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• समाकर्ण्य: having heard
• समाकर्ण्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + आ + कर्ण्/कृ (धातु: कर्णयति/कर्ण्) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्ष)
• Form: ल्यबन्त-अव्यय (absolutive), पूर्वकालिक क्रिया (having heard)

• मुनेः: of the sage
• मुनेः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• चन्द्रविभूषणः: he whose ornament is the moon (Shiva)
• चन्द्रविभूषणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक) + विभूषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुव्रीहि (यस्य चन्द्रः विभूषणं सः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• प्रसन्नात्मा: one with a pleased mind
• प्रसन्नात्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुव्रीहि (यस्य आत्मा प्रसन्नः सः)

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• ब्रूहि: tell, speak
• ब्रूहि: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• इति: thus
• इति: Vākyasaṃbandha (Quotation marker/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, उद्धरणसूचक

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सर्वनाम

• मुनिम्: the sage
• मुनिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

Speaker

Narrator (contextual; Kāśīkhaṇḍa narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A silent sage stands motionless before an immovable liṅga or anthropomorphic Śiva; Śiva with crescent moon smiles and speaks ‘varaṃ brūhi’, right hand in varada mudrā.

Characters & Entities

• Sthāṇu (Śiva)
• Candravibhūṣaṇa (Śiva)
• Jaigīṣavya (sage)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sincere praise and disciplined devotion please Śiva, leading to grace and the granting of boons.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The episode belongs to Kāśīkhaṇḍa, tying Śiva’s accessibility and grace to the sacred realm of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal ritual; it highlights vācaṃyama (restraint) and stuti as spiritually efficacious disciplines.