Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 24

Devanagari script

भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः । नयनानियतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्जला च मौलौ

Transliteration

bhavataḥ paritāpahetavo na bhavaṃtīṃdu divākarāgnayaḥ | nayanāniyatastrinetra te'mī praṇayinyastilasajjalā ca maulau

Translation

నీకు చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని కూడా తాపానికి కారణాలు కావు. హే త్రినేత్రా! నీ నేత్రాలు నియమబద్ధమైనవి కావు; నీ మౌలిపై రాత్రి నల్ల తిలనూనెవంటి తమస్సు, శీతల కృపాజలవంటి ప్రకాశం—ప్రియ అలంకారాల్లా విరాజిల్లుతాయి.

Word by Word

• भवतः: of you
• भवतः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• परितापहेतवः: causes of torment/heat
• परितापहेतवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परिताप-हेतु (प्रातिपदिक; परिताप + हेतु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation)

• भवन्ति: become/are
• भवन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद

• इन्दु: the moon
• इन्दु: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्दु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दिवाकर: the sun
• दिवाकर: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिवाकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अग्नयः: fires
• अग्नयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• नयन: eye
• नयन: Sambandha (Compound member/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद

• अनियत: uncontrolled
• अनियत: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ-नियत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; समासपूर्वपद; ‘unrestrained/unchecked’

• त्रिनेत्र: O three-eyed one
• त्रिनेत्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रि-नेत्र (प्रातिपदिक; त्रि + नेत्र)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• ते: your
• ते: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• अमी: these
• अमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रणयिन्यः: beloved ones
• प्रणयिन्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रणयिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• तिलसत्: glistening
• तिलसत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तिलस् (धातु)
• Form: वर्तमान कृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग बहुवचन (प्रणयिन्यः) विशेषणम्

• जला: waters (tears)
• जला: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘जलानि’ अर्थे छान्दसम्/प्रयोगभेदः

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)

• मौलौ: on (your) head/topknot
• मौलौ: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मौलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन

Speaker

Pārvatī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śiva

Visual Art Cues

Scene: Pārvatī praises Śiva’s three eyes and the moon on his crest; sun and fire appear as subdued attendants, unable to cause him torment; the scene glows with paradox—cool moonlight and inner fire coexisting harmoniously.

Characters & Entities

• Pārvatī
• Śiva (Trinetra)
• Moon
• Sun
• Fire

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva transcends the forces that burn ordinary beings; his ‘heat’ and ‘coolness’ are cosmic principles under his mastery, pointing to his supreme, non-limited nature.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it supports the Kāśī-centered episode by emphasizing Śiva’s transcendence, making his longing for Kāśī even more meaningful.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is symbolic praise (stuti) using cosmic imagery.