Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 1

Devanagari script

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

Transliteration

kuṃbhayoniruvāca | avimuktaṃ mahākṣetraṃ paranirvāṇakāraṇam | kṣetrāṇāṃ paramaṃ kṣetraṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam

Translation

కుంభయోని (అగస్త్య) పలికెను— ‘అవిముక్తము మహాక్షేత్రము, పరమ నిర్వాణము (మోక్షము) కలిగించే కారణము; క్షేత్రాలలో పరమ క్షేత్రము, మంగళాలలో పరమ మంగళము।’

Word by Word

• कुंभयोनिः: Agastya (kumbha-born)
• कुंभयोनिः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुंभ + योनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘kumbha-born’ = अगस्त्यः

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘said’

• अविमुक्तम्: Avimukta (Kāśī)
• अविमुक्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा—काशी-विशेषनाम

• महाक्षेत्रम्: the great sacred field
• महाक्षेत्रम्: Karta (Apposition/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: महा + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र विशेषणरूपेण ‘अविमुक्तम्’

• परनिर्वाणकारणम्: the cause of supreme liberation
• परनिर्वाणकारणम्: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर + निर्वाण + कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (परस्य निर्वाणस्य कारणम्) ‘cause of supreme liberation’—विशेषणं ‘अविमुक्तम्/महाक्षेत्रम्’

• क्षेत्राणाम्: of sacred fields
• क्षेत्राणाम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; ‘of (all) sacred fields’

• परमम्: supreme
• परमम्: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘supreme’—विशेषणं ‘क्षेत्रम्’

• क्षेत्रम्: field, sacred place
• क्षेत्रम्: Karta (Predicate/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (predicate nominative)

• मंगलानाम्: of auspicious things
• मंगलानाम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मंगल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; ‘of auspicious things’

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• मंगलम्: auspiciousness, the auspicious one
• मंगलम्: Karta (Predicate/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मंगल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (predicate nominative)

Speaker

Kumbhayoni (Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: Sage Agastya (Kumbhayoni) speaks in a calm assembly, extolling Avimukta as the supreme kṣetra and cause of liberation; behind him, a symbolic panorama of Kāśī—Viśveśvara spire, Gaṅgā, and sacred lanes—glows like a mandala.

Characters & Entities

• Agastya (Kumbhayoni)
• Avimukta (Kāśī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī (Avimukta) is proclaimed as a foremost liberating kṣetra—spiritual geography is presented as a direct support to mokṣa.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta—Kāśī, the never-abandoned sacred realm of Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite here; it is an opening praise establishing the liberating status of the kṣetra.