Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

hā kālabālakavatī kimutena rājñī tvatkālatāṃ na hṛtavānnasutānaneṃduḥ | bāleti komalamṛṇāla latāṃgalīlaṃ daṃbholiniṣṭhurakaṭhorakuṭhāradaṃṣṭraḥ

హాయ్—కాలం ఆమెను సంతానహీనురాలిని చేసింది! మరి ఈ రాణి సంగతి ఏమిటి—పుత్రవదనచంద్రుడు ఆమె ప్రాణశక్తిని హరించలేదా? ‘బాలుడు!’—అయినా కమలనాళం, లతలాంటీ కోమల దేహలీలను కాలం కొట్టివేసింది; దాని దంతాలు వజ్రంలా కఠినం, గొడ్డలిలా నిర్దయం, ఖడ్గంలా నిష్ఠురం.

हाalas
हा:
Bhava (Exclamation/उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formशोकसूचक-अव्यय — interjection
कालबालकवतीshe who has (a) time-doomed child
कालबालकवती:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकाल + बालक + वती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; बहुव्रीहि: ‘कालः बालकः यस्याः सा’ (having Time as a child / having a child doomed by time)
किम्what?
किम्:
Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रश्नार्थक-अव्ययवत् प्रयोग — interrogative particle
उतindeed / then
उत:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
Formविकल्प/उत्कर्षार्थक-अव्यय — particle (‘indeed/then’)
एनेनby this
एनेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया (3), एकवचन — Instrumental singular (‘by this/with this’)
राज्ञीthe queen
राज्ञी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootराज्ञी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular
त्वत्कालताम्your ‘time-ness’ / your being Time (death)
त्वत्कालताम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + कालता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular; समास: त्वद् + कालता (षष्ठी-तत्पुरुष)
not
:
Pratishedha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय — negation
हृतवान्has taken away
हृतवान्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootहृ (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्तवत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Past active participle ‘having taken away’
not
:
Pratishedha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय — negation
सुताननेन्दुःthe moon of her son's face (i.e., her son)
सुताननेन्दुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसुत + आनन + इन्दु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; समास: सुत (षष्ठी) + आनन (तत्पुरुष) + इन्दु (कर्मधारय: ‘आनन-इन्दुः’)
बालO child
बाल:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootबाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन — Vocative singular
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय — quotative
कोमलमृणालtender like a lotus-stalk
कोमलमृणाल:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकोमल + मृणाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुं?— अत्र ‘लतांगलीलम्’ (नपुं) इत्यस्य विशेषणत्वात् नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular; समास: कोमल + मृणाल (कर्मधारय)
लतांगलीलम्playful/graceful like a creeper-bodied (one)
लतांगलीलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootलता + अङ्ग + लील (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular; समास: लता-अङ्ग (कर्मधारय) + लील (तत्पुरुष: ‘लताङ्ग-लीलम्’)
दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रःone whose fangs are like a hard thunderbolt-axe (i.e., cruel death)
दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदंभोलि + निष्ठुर + कठोर + कुठार + दंष्ट्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; बहुव्रीहि: ‘दंभोलिवत् निष्ठुरः, कठोरः, कुठारवत् दंष्ट्रा यस्य सः’

Narrator/lamentspeaker within the story (describing the queen’s grief)

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Scene: A queen clutches her chest, staring at the imagined ‘moon-face’ of her son; Kāla is personified with thunderbolt/axe/blade-like fangs striking the tender lotus-stalk body of the child.

K
Kāla

FAQs

It stresses impermanence: Time spares none, urging the seeker toward the deathless refuge praised throughout the Kāśī Khaṇḍa.

Not named in the verse; the larger Kāśī Khaṇḍa context points to Kāśī as the sacred place where death is transformed into liberation.

None explicitly.