Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 63

Devanagari script

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

Transliteration

pāṇyostale ca netrāṃte tālujihvādharauṣṭhakam | saptāruṇaṃ ca sanakhamasminrājyasukhapradam

Translation

చేతుల తళాల్లో, కళ్ల మూలల్లో, తాలువు-నాలుకలో, అలాగే క్రింది పెదవిలో (గోళ్లతో సహా) ఏడు అరుణ వర్ణ ఛాయలు ఉన్నాయి; ఇవి ఇతనికి రాజ్యసుఖాన్ని ప్రసాదించేవి.

Word by Word

• पाण्योः: of the two hands
• पाण्योः: Ṣaṣṭhī-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी/सप्तमी द्विवचनम् (masc gen/loc dual)

• तले: on the palm/sole-surface
• तले: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (neuter locative singular)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• नेत्रान्ते: at the corner/end of the eye
• नेत्रान्ते: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: नेत्र + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (नेत्रस्य अन्तः); पुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (masc locative singular)

• तालुजिह्वाधरौष्ठकम्: palate, tongue, lower-lip and lip (set)
• तालुजिह्वाधरौष्ठकम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: तालु + जिह्वा + अधर + ओष्ठक (प्रातिपदिक)
• Form: समासः द्वन्द्वः (तालु- जिह्वा- अधर- ओष्ठक); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nom/acc singular; collective)

• सप्त: seven
• सप्त: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषणम्; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनार्थे (numeral “seven”, used as first member)

• अरुणम्: reddish, tawny
• अरुणम्: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: अरुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nom/acc singular)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• सनखम्: with nails
• सनखम्: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: स + नख (प्रातिपदिक)
• Form: समासः उपपद-तत्पुरुषः (नखैः सह/नखयुक्तम्); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nom/acc singular)

• अस्मिन्: in this (child)
• अस्मिन्: Adhikaraṇa (Location/Reference)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (pronoun; masc locative singular)

• राज्यसुखप्रदम्: granting kingship and happiness
• राज्यसुखप्रदम्: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: राज्य + सुख + प्रद (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (राज्यस्य सुखस्य प्रदम्/प्रदः); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nom/acc singular)

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa context) narrating to Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The sage highlights seven areas with a gentle ruddy hue—palms, eye-corners, palate, tongue, lower lip, and nails—declaring them kingly-happiness-giving; the child’s hands are shown open, with subtle red tint, eyes bright at corners.

Characters & Entities

• rājya (kingship)
• sukha (happiness)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Auspicious traits are linked with rulership’s rewards, implying that comfort is legitimate when grounded in dharmic destiny and responsibility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the overarching sacred landscape of the Kāśīkhaṇḍa, but this verse focuses on royal-portent marks rather than a tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it completes the description of ‘reddish’ auspicious marks associated with kingship and happiness.