Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 4

Devanagari script

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

Transliteration

atyaṃtaṃ khedakhinnaḥ sanvṛthākṛtapariśramaḥ | uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ hanūmānaṃjanātmajaḥ

Translation

అత్యంత దుఃఖంతో క్షీణించి, తన శ్రమ వృథా అయిందని భావించిన అంజనాత్మజ హనుమంతుడు ధర్మజ్ఞుడైన శ్రీరామునితో పలికెను।

Word by Word

• अत्यन्तम्: exceedingly
• अत्यन्तम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यन्तम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; परिमाण/तीव्रतावाचक क्रियाविशेषण (intensifier)

• खेदखिन्नः: distressed with fatigue
• खेदखिन्नः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: खेद + खिन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषणम्; समासः—खेदेन खिन्नः (कर्मधारय/उपपद-भाव)

• सन्: being
• सन्: Hetu/State (Circumstantial/अवस्था)
• Type: Indeclinable
• Root: अस् (धातु) → सत् (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ/सत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘being’ अर्थे, वाक्ये विशेषणवत्

• वृथाकृतपरिश्रमः: one whose effort was made in vain
• वृथाकृतपरिश्रमः: Visheshya (Appositional predicate/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: वृथा + कृत + परिश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—वृथा कृतः परिश्रमः यस्य (बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः सम्भवः), रूपतः तत्पुरुष-समास-समूहः

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• रामम्: to Rāma
• रामम्: Sampradana (Addressee/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• धर्मज्ञम्: knower of dharma
• धर्मज्ञम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धर्म + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषणम्; समासः—धर्मं जानाति इति (उपपद-तत्पुरुष)

• हनूमान्: Hanumān
• हनूमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनूमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• अञ्जनात्मजः: son of Añjanā
• अञ्जनात्मजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अञ्जना + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—अञ्जनायाः आत्मजः (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speaker

Sūta (narration continues)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Setukṣetra / Rāmeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: assembly of sages (frame)

Visual Art Cues

Scene: Hanūmān, shoulders slightly lowered, face strained with grief, approaches Rāma respectfully; Rāma stands calm, receptive, embodying dharma-jñāna; sages watch quietly, sensing the emotional shift.

Characters & Entities

• Hanūmān
• Añjanā
• Rāma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When devotion feels unrewarded, one should still approach dharma (embodied here by Rāma) for clarity rather than abandon faith.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Setu–Rāmeśvaram context frames the episode, linking personal emotion to a tīrtha’s sacred history.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; the verse sets up a dharmic dialogue following the Liṅga episode.