Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 65

Devanagari script

इत्युक्तस्तरुणा पक्षी स तत्रास्ते मनोजवः । तद्भारात्सा तरोः शाखा भग्नाऽभूद्द्विजसत्तमाः

Transliteration

ityuktastaruṇā pakṣī sa tatrāste manojavaḥ | tadbhārātsā taroḥ śākhā bhagnā'bhūddvijasattamāḥ

Translation

యువకుడు ఇలా పలికిన వెంటనే మనోవేగసముడైన పక్షి అక్కడే కూర్చున్నాడు. అతని భారంతో వృక్షశాఖ విరిగిపోయింది, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)

• उक्तः: having been told
• उक्तः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘having been told/said to’

• तरुणा: by the young man
• तरुणा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; agent-instrumental ‘by the young (one)’

• पक्षी: the bird
• पक्षी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• आस्ते: remains/sits
• आस्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मनोजवः: swift as thought
• मनोजवः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + जव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मनसः जवः = मनोजवः); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• तद्भारात्: from/because of that weight
• तद्भारात्: Apadana (Source/Cause/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम) + भार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तस्य भारः); पुल्लिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; कारणार्थे ‘because of/from the weight’

• सा: that (she/it)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• तरोः: of the tree
• तरोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• शाखा: branch
• शाखा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शाखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• भग्ना: broken
• भग्ना: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: भञ्ज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘broken’

• अभूत्: became/was
• अभूत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• द्विजसत्तमाः: O best of the twice-born
• द्विजसत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (द्विजाः सत्तमाः); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; संबोधनार्थे/उद्बोधन-प्रायः (O best of twice-born)

Speaker

Paurāṇika narrator (contextual; likely Sūta/Lomaharṣaṇa style narration within Setukhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Setu (Rāma-setu) ambit

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A colossal bird, mind-swift, alights on a tree; the branch bends and snaps under the sudden weight, creating a moment of peril for unseen beings below.

Characters & Entities

• pakṣī (bird)
• dvija-sattama (addressed sages/brāhmaṇas)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even immense power must be guided by care; unintended harm can arise from sheer strength, so dharmic awareness is required.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader context is Setu Māhātmya (Setukhaṇḍa), associated with Setu/Rāmeśvaram sacred geography, though this verse itself is narrative setup.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it describes an incident leading to later consequences.