Adhyaya 31

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्

ఋషులు పలికిరి—హే సూతా! అశ్వత్థామ నిద్రిస్తున్నవారిని ఎలా హతమార్చెను? మరియు ధనుష్కోటిలో మునిగుట వలన ఆ పాపమునుండి అతడు ఎలా విముక్తుడయ్యెను?

Verse 2

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्

హే పౌరాణికోత్తమా! శ్రద్ధగల మాకు ఇది వివరించుము; ఎందుకంటే నీ వచనామృతాన్ని పానము చేసే మాకు తృప్తి ఎప్పుడూ కలుగదు.

Verse 3

व्यास उवाच । एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि

వ్యాసుడు పలికెను—ఈ పాపశాంతి కొరకు స్మృతి-పరంపరలో ప్రాయశ్చిత్తవిధానం ఏదియు నిర్దిష్టమై లేదు।

Verse 4

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा । श्रीसूत उवाच । राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः । धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते

నైమిషారణ్యవాసి ద్విజులు ఇలా ప్రశ్నించగా, సూతుడు అక్కడ ఆనందంతో గురువు వ్యాసునికి నమస్కరించి వచనం ప్రారంభించెను। శ్రీసూతుడు పలికెను—ఓ ద్విజులారా, పూర్వకాలంలో రాజ్యార్థం పాండవుల కలహం చెలరేగినప్పుడు ధృతరాష్ట్రపుత్రులతో మహాయుద్ధం సంభవించింది; అందులో విస్తారమైన అక్షౌహిణీ సేనలు సమవేశమయ్యాయి।

Verse 5

युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते । द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा

పది దినములు యుద్ధం చేసి శాంతనుపుత్రుడు భీష్ముడు హతుడైన తరువాత; ద్రోణుడు పడేవరకు ఐదు దినములు యుద్ధం చేసి; అలాగే కర్ణుడు పడేవరకు రెండు దినములు యుద్ధం చేసి—

Verse 6

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते । अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः

అలాగే ఒక దినము యుద్ధం చేసి శల్యుడును మరణించిన తరువాత; అక్కడ ఆ రణంలో అష్టాదశ దినమున, దుర్యోధనుడు (పతనమైనప్పుడు), ఓ ద్విజులారా—

Verse 7

भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे । सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः

భీముని గదాఘాతంతో తొడలు విరిగి ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు (దుర్యోధనుడు) పడిపోయినప్పుడు, ఓ విప్రులారా, సమస్త రాజులు శిబిరనివాసానికి త్వరపడిరి।

Verse 8

ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः । धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि

జీవించి మిగిలిన రాజులు హర్షితమనస్సులతో బయలుదేరిరి. ధృష్టద్యుమ్నుడు, శిఖండీ మొదలైన సమస్త సృంజయులు కూడా వెళ్లిరి.

Verse 9

अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ । अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः

ఇతర భూపాలులు కూడా తమ తమ శిబిరాలకు వెళ్లిరి. ఆపై మహావీర పార్థులు శ్రీకృష్ణుడు, సాత్యకి తోడుగా—

Verse 10

दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः । वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा

ఓ ద్విజులారా, వారు నిర్జనమైన దుర్యోధన శిబిరంలో ప్రవేశించిరి; అక్కడ వృద్ధ అమాత్యులు, షండులు, స్త్రీరక్షకులు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు.

Verse 11

कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः । प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि

కురురాజుని మందిరంలో, అంజలి బద్ధంగా వంగి, మలిన కాషాయ వస్త్రధారులైన వారు పార్థులకు నమస్కరించిరి.

Verse 12

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः । सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते

అక్కడ లభించిన ధనసంపదలను సమీకరించి, ఆ మహాబలులు సుయోధనుని శిబిరంలో సుఖంగా నివసించిరి.

Verse 13

अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव । मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు పార్థులను సంతోషపరుస్తున్నట్లు పలికెను—“మంగళార్థముగా మనము శిబిరం వెలుపలే రాత్రి నివసించాలి.”

Verse 14

इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः । कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः

వాసుదేవుడు ఇలా చెప్పగా పాండవులు “అలాగే” అని పలికి, కృష్ణుడు మరియు సాత్యకితో కలిసి శిబిరం వెలుపలికి వెళ్లిరి.

Verse 15

वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः । ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः

వాసుదేవునితో కలిసి మంగళార్థముగా ఆ నరోత్తమ పాండవులు ఓఘవతీ నది తీరమును చేరిరి.

Verse 16

ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् । कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्

అక్కడ వారు ఆ రాత్రిని సుఖంగా గడిపిరి; శత్రుసమూహము హతమైయుండెను. కృతవర్మ, కృపుడు, ద్రోణపుత్రుడు (అశ్వత్థామ) దుర్యోధనుని సమీపమందు నిలిచిరి.

Verse 17

आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः । सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्

అపరాహ్నమున, సూర్యాస్తమయానికి ముందే వారు వచ్చిరి; యుద్ధధూళిలో పడి, బాధతో రోషించిన సుయోధనుని చూచి వారు శోకక్రోధములతో నిండిరి.

Verse 18

भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया । रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले

భీమసేనుని భయంకర గదాఘాతంతో అతని తొడలు విరిగిపోయాయి; రక్తంతో తడిసిన సర్వాంగంతో అతడు నేలపై త్రిప్పుకుంటూ విలవిలలాడాడు।

Verse 19

अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः । शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः

అప్పుడు అక్కడ ద్రోణపుత్రుడు మొదలైన ఆ ముగ్గురు విలపించారు; రణరంగంలో వారిని చూసి రాజు దుర్యోధనుడూ శోకించాడు।

Verse 20

दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् । अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः

రాజు కన్నులు కన్నీళ్లతో మసకబారినట్లు చూసి అశ్వత్థామ కోపంతో మహాగ్నిలా జ్వలించాడు।

Verse 21

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

చేతిపై చేయి బిగించి, కోపంతో విస్తరించిన చూపులతో, కన్నీళ్లతో వణికే స్వరంలో అతడు దుర్యోధనునితో పలికాడు।

Verse 22

पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे । न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि

‘నా తండ్రిని రణరంగంలో నీచులు కేవలం మాయచేత పడగొట్టారు; కానీ నీవు ఇలా పడిపోయినందుకు కలిగే శోకం అంతగా నాకు అతనిపై లేదు।’

Verse 23

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

ఓ రాజా! ఈనాడు సత్యము పలుకుచున్న నా మాటలను వినుము. ఓ మహాజ్ఞానీ సుయోధనా, నా పుణ్యముపై ఒట్టు పెట్టుచున్నాను.

Verse 24

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

ఈ రాత్రి వాసుదేవుడు చూస్తుండగానే, సృంజయులతో సహా పాండవులను సంహరిస్తాను. నీవు నాకు అనుమతినిమ్ము.

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

అతని ఆ మాటలు విని రాజు ద్రోణపుτ్రునితో "అలాగే జరుగుగాక" అని పలికెను. మరల రాజు కృపాచార్యునితో ఇట్లనెను—ఓ బ్రాహ్మణోత్తములారా.

Verse 26

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

"ఓ ఆచార్యా! కలశములోని నీటితో ఈ ద్రోణపుτ్రుని సేనాధిపతిగా అభిషేకించండి." అప్పుడు ఆయన కూడా అలాగే చేశారు.

Verse 27

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

అప్పుడు అభిషిక్తుడైన ద్రోణపుτ్రుడు రాజశ్రేష్ఠుని ఆలింగనం చేసుకుని, కృతవర్మ మరియు కృపాచార్యులతో కలిసి వేగంగా వెళ్ళిపోయాడు.

Verse 28

ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः । आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत

అప్పుడు ఆ ముగ్గురు వీరులు దక్షిణాభిముఖంగా బయలుదేరారు. సూర్యాస్తమయానికి ముందే వారు శిబిర సమీపానికి చేరారు.

Verse 29

पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः । पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः

అక్కడ పార్థపుత్రుల భయంకర ఘోషను విని, విజయాన్ని కోరిన ద్రౌణి మొదలైన ఆ ముగ్గురు పాండవుల చేత ప్రతిహతులై భయంతో పరుగెత్తారు.

Verse 30

प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः । मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः

వారు తూర్పు ముఖంగా భయంతో కొంత దూరం పరుగెత్తి, శ్రమతో అలసిపోయారు. కొద్దిసేపు వెళ్లిన తరువాత కోపం మరియు అవమానరోషానికి లోనయ్యారు.

Verse 31

दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे । ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्

దుర్యోధన వధ శోకంతో బాధపడిన వారు క్షణమాత్రం అక్కడ నిలిచారు. తరువాత అనేక వృక్షలతలతో కప్పబడిన ఒక అరణ్యాన్ని చూశారు.

Verse 32

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् । समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्

ఆ అరణ్యం అనేక మృగాలతో నిండినది, క్రూర పక్షుల గుంపులతో కిక్కిరిసినది, మరియు సమృద్ధ జలంతో నిండిన చెరువులతో శోభించినది.

Verse 33

पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् । तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा

వారు పద్మాలు, నీలకమలాలు, కుముదాలతో శతశః నిండిన సరస్సును చూశారు. అక్కడ వారు నీరు త్రాగి, అలాగే తమ అశ్వాలకు కూడా నీరు త్రాగించారు.

Verse 34

अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः । संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा

తర్వాత వారు అనేక శాఖలతో దట్టంగా ఉన్న ఒక మర్రిచెట్టును చూశారు. ఆ మహావృక్షాన్ని చేరుకొని ఆ ముగ్గురూ కలిసి అక్కడికి వచ్చారు.

Verse 35

अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् । उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत

వారు రథాల నుండి దిగిపోయి అశ్వాలను జూకు నుండి విడదీశారు. అక్కడ జలంతో ఆచమనం చేసి సాయంసంధ్యా ఉపాసనను ఆచరించారు.

Verse 36

अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः । ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला

తర్వాత కాంతి క్షీణించిన సూర్యుడు అస్తగిరిని చేరాడు. అప్పుడు చీకటితో నిండిన భయంకరమైన రాత్రి ఏర్పడింది.

Verse 37

रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः । दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः

అప్పుడు రాత్రిచర జీవులు అక్కడక్కడ సంచరించసాగాయి. దివాచర జీవులు నిద్రావశమై నిద్రలోకి వెళ్లాయి.

Verse 38

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते । न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः

సంధ్యాసమయంలో కృతవర్మ, కృప, ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) శోకంతో క్షీణించి మర్రిచెట్టు సమీపంలో కూర్చున్నారు।

Verse 39

कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ । सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले

అప్పుడు కృప మరియు భోజుడు (కృతవర్మ) మహాపరాక్రములు అయినా శక్తి క్షీణించి నిద్రలోకి జారిపోయారు; సుఖానికి అలవాటైన వారు కష్టానికి అనర్హులై నేలమీదే పడుకున్నారు।

Verse 40

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः । ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा

కానీ ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ క్రోధంతో మనస్సు కలుషితమై—హే విప్రేంద్రా—సర్పంలా గట్టిగా ఊపిరి తీసుకుంటూ నిద్రకు పోలేదు।

Verse 41

ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् । न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्

అప్పుడు అతడు ఆ భయంకరమైన అడవిని చుట్టూ పరిశీలించాడు; తరువాత అనేక కాకులతో నిండిన మర్రిచెట్టును చూశాడు।

Verse 42

तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः । सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्

అక్కడ రాత్రివేళ కాకుల గుంపులు నివాసానికి వచ్చాయి; విడివిడిగా ఉన్న కొమ్మలపై సుఖంగా ఒక్కొక్కటి వేరువేరుగా నిద్రించాయి।

Verse 43

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

ఆ కాకులు నలువైపులా నమ్మకంతో నిద్రిస్తున్నప్పుడు, ద్రోణుని కుమారుడు (అశ్వత్థామ) భయంకరమైన భాస పక్షి రావడం చూశాడు.

Verse 44

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

క్రూరమైన శబ్దం, క్రూరమైన శరీరం మరియు గోధుమ-పసుపు రంగు కలిగిన ఆ భాస పక్షి గట్టిగా అరుస్తూ చెట్టు కొమ్మపై వాలింది.

Verse 45

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

ఆ మర్రి చెట్టు కొమ్మపైకి దూకి, కాకుల పాలిట యముడైన ఆ పక్షి నిద్రిస్తున్న అనేక కాకులను చంపివేసింది.

Verse 46

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

ఆ పక్షి కొన్ని కాకుల రెక్కలను విరిచింది; మరికొన్నింటి కాళ్ళను మరియు తలలను నుజ్జునుజ్జు చేసింది.

Verse 47

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

ఓ బ్రాహ్మణులారా! ఆ బలమైన గుడ్లగూబ క్షణంలో వాటిని చీల్చివేసింది; అప్పుడు అక్కడ అనేక కాకులు విరిగిన శరీరాలతో పడి ఉన్నాయి.

Verse 48

समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् । वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा

చుట్టూ మర్రిచెట్టు కిందనున్న సమస్త పరివలయం ఆవరించబడింది; ఆ కాకులను సంహరించి ఆ గుడ్లగూబ అప్పుడు ఆనందించింది।

Verse 49

द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि । करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि

ద్రోణిపుత్రుడు రాత్రివేళ భాస పక్షి ఈ విధంగా చేసిన ఆ కార్యాన్ని చూసి మనసులో అనుకున్నాడు—“నేనూ ఇలానే రాత్రి శత్రువుల వినాశం చేస్తాను।”

Verse 50

इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् । जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता

ఇలా ఆలోచిస్తూ, ఒంటరిగా ఉండి, ఈ ‘ఉపదేశం’ను స్మరించి అతడు విచారించాడు—“సూటి మార్గంలో యుద్ధం చేస్తే పార్థులను జయించడం సాధ్యం కాదు।”

Verse 51

मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः । सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः

“కాబట్టి అదే మాయాచారంతో, గెలిచి నిశ్చింతగా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న వారిని నేనే సంహరించాలి; సుయోధనుని సమక్షంలో వారి వధాన్ని నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను।”

Verse 52

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति । छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः

“నేను సూటి మార్గంలో యుద్ధం చేస్తే నా ప్రాణనాశం జరుగుతుంది; కానీ మాయతో యుద్ధం చేస్తే విజయం, శత్రునాశం రెండూ కలుగుతాయి।”

Verse 53

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

లోకంలో అందరిచేత నిందింపబడే పని అయినా సరే, క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరించేవాడు ఆ పనిని తప్పక చేయాలి.

Verse 54

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

పాండవులు కూడా సుయోధనుని పట్ల ఛలముతోనే కార్యము చేశారు; ఈ విషయమై పూర్వీకులైన పండితులు చెప్పిన శ్లోకాలు ఉన్నాయి.

Verse 55

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

శత్రు సైన్యం అలసిపోయినప్పుడు, చెల్లాచెదురైనప్పుడు, భోజనం చేస్తున్నప్పుడు, ప్రయాణమవుతున్నప్పుడు లేదా ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు నిస్సందేహంగా దాడి చేయాలి.

Verse 56

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

అర్ధరాత్రి నిద్రలో ఉన్నవారిపై, యుద్ధంలో ఆయుధాలు వదిలేసినవారిపై, యోధులు చెల్లాచెదురైన సైన్యంపై శత్రువులు తప్పక దాడి చేయాలి.

Verse 57

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

ఈ విధంగా నిద్రిస్తున్నవారిని చంపాలని నిశ్చయించుకుని, సాహసవంతుడైన ఆ అశ్వత్థామ రాత్రి నిద్రిస్తున్న భోజ (కృతవర్మ), కృపాచార్యులను నిద్రలేపి, కాసేపు ఆలోచించి వారిద్దరితో మాట్లాడాడు.

Verse 58

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

అశ్వత్థామ పలికెను - మహాబలపరాక్రమవంతుడైన సుయోధన మహారాజు మరణించెను.

Verse 59

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

శుద్ధకర్ముడైనను, పాండవులు అనేక క్షుద్రకార్యముల ద్వారా అతనిని చంపిరి; మరియు అత్యంత క్రూరుడైన భీముడు రాజు శిరస్సును కాలితో తన్నెను.

Verse 60

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

"కావున ఈ రాత్రి పాండవుల శిబిరమునకు వెళ్లి, సుఖముగా నిద్రించుచున్న వారిని మనము నానావిధ ఆయుధములతో చంపెదము." అని వినగానే, ద్విజశ్రేష్ఠుడైన కృపాచార్యుడు అక్కడ అతనితో పలికెను.

Verse 61

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

కృపాచార్యుడు పలికెను - "లోకములో నిద్రించుచున్న వారిని చంపుట ధర్మము కాదు, మరియు అది గౌరవింపబడదు."

Verse 62

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

"అదే విధముగా, ఆయుధములను విడిచిపెట్టిన వారిని, రథములను మరియు గుర్రములను వదిలివేసిన వారిని (చంపుట తగదు). ఓ వत्सा! నా మాట వినుము, ఈ సాహసమును వదిలిపెట్టుము."

Verse 63

वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् । पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः

రండి, ధృతరాష్ట్రుని, పతివ్రతైన గాంధారిని, అలాగే విదురుని కూడా అడుగుదాం; వారు చెప్పినట్లే మనం చేద్దాం. ఇలా అనబడగా ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) అప్పుడు మళ్లీ కృపునితో పలికెను।

Verse 64

अश्वत्थामोवाच । पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः

అశ్వత్థామ అన్నాడు— పూర్వం పాండవులు మోసపూరిత యుద్ధంలో నా తండ్రిని హతమార్చారు।

Verse 65

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः

ఓ మాతులా! ‘నేనే ద్రోణహంతను’ అని ధృష్టద్యుమ్నుడు పలికిన ఆ మాట నా మర్మాలన్నిటినీ చీల్చివేస్తోంది।

Verse 66

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः

ప్రజల సమక్షంలో ఆ మాటను నేను ఎలా వినగలను? అదే పాండవులు ముందే ధర్మసేతువును త్రోసిపుచ్చారు।

Verse 67

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

మీ అందరు రాజుల సమక్షంలోనే, ఆయుధాలు విడిచిన నా తండ్రిని ధృష్టద్యుమ్నుడు కూల్చివేశాడు।

Verse 68

तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः । शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना

అలాగే శాంతనుని కుమారుడైన భీష్ముడు ధనుస్సును విడిచి నిరాయుధుడై, శిఖండిని ముందుంచి సవ్యసాచి (అర్జునుడు) చేత హతుడయ్యాడు।

Verse 69

एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि

ఇలాగే ఇతర రాజులూ వారి చేత మాయాచారంతో హతులయ్యారు; అలాగే నేనూ రాత్రి నిద్రిస్తున్న వారిని సంహరిస్తాను।

Verse 70

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्

ఇలా చెప్పి ద్రౌణి గుర్రాలతో యుక్తమైన రథాన్ని ఎక్కి, కోపంతో మండుతూ శత్రువుల వైపు బయలుదేరాడు।

Verse 71

तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा

అతడు వెళ్తుండగా కృతవర్ముడు, కృపుడు—ఇద్దరూ అతని వెంట వెళ్లారు; ఆపై అందరూ గాఢనిద్రలో ఉన్న వారి శిబిరానికి చేరారు।

Verse 72

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्

శిబిర ద్వారానికి చేరి ద్రోణపుత్రుడు అక్కడే నిలిచాడు; రాత్రి అదే చోట కరుణానిధి మహాదేవుని ఆరాధించాడు।

Verse 73

अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् । ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ

వరప్రదాత మహాదేవుని నుండి అతడు నిర్మలమైన ఖడ్గాన్ని పొందెను. అనంతరం ద్రోణపుత్రుడు కృతవర్మను, కృపుని—ఇద్దరినీ వారి వారి స్థానాలలో నిలిపెను.

Verse 74

द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् । प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ

ద్వారప్రదేశమున ఆ మహావీరుడు శిబిరాంతరమున ప్రవేశించెను. ద్రోణపుత్రుడు ప్రవేశించగానే కృతవర్ముడు, కృపుడు—ఇద్దరూ శిబిరములోనికి వచ్చిరి.

Verse 75

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ । अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

ద్వారప్రదేశమున ఆ ఇద్దరు పరమధనుర్ధరులు అప్రమత్తులై నిలిచిరి. అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు అత్యంత క్రోధంతో తేజస్సుతో జ్వలించుచున్నట్లు కనిపించెను.

Verse 76

खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि । ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ

నిర్మలమైన ఖడ్గాన్ని ధరించి అతడు రాత్రివేళ శిబిరములో సంచరించెను. అనంతరం ధృష్టద్యుమ్నుని శిబిరమునకు మెల్లగా చేరెను.

Verse 77

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः । सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः

అక్కడ ధృష్టద్యుమ్నుడు మొదలైనవారు మహాయుద్ధముచే క్షీణించి, రాత్రివేళ విశ్వాసముతో నిద్రించిరి—తమ తమ సైన్యముచే ఆవరించబడి.

Verse 78

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् । तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्

ధృష్టద్యుమ్నుని శిబిరంలో ప్రవేశించిన ద్రోణపుత్రుడు, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడై, ఆ మహాబలవంతుని ప్రకాశవంతమైన శుభ్రమైన శయ్యపై నిద్రిస్తున్నట్లు చూచెను।

Verse 79

पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः । स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ

కోపంతో ద్రోణనందనుడు నిద్రిస్తున్న వానిని పాదంతో తన్నెను। ఆ పాదఘాతంతో మేల్కొని అతడు శయ్య నుండి లేచెను।

Verse 80

व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली

అప్పుడు ఆ వీరుడు చూచెను—ద్రోణపుత్రుడు తన ఎదుట నిలిచియున్నాడు. అతడు శయ్య నుండి ఉప్పొంగి లేవగానే బలవంతుడైన ఆచార్య ద్రోణసుతుడు అతని ముందే నిలిచెను।

Verse 81

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः

అతడు రెండు భుజాలతో జుట్టు పట్టి నేలపై పడేసి నలిపెను. అలా ధృష్టద్యుమ్నుడు అతనిచేత నలిగిపోయి భయంతో ఆతురుడయ్యెను।

Verse 82

निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः

నిద్రచేత అంధుడై, పాదఘాతంతో స్థంభించి, అతడు ఏ ప్రయత్నమూ చేయలేకపోయెను. కాని ద్రౌణి అతని వక్షస్థలంపై నొక్కి, ధనుర్గుణాలతో అతని కంఠాన్ని బంధించెను।

Verse 83

नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः

గర్జిస్తూ ఉగ్రంగా ఉన్న ఆ పశుమారుణ్ని అతడు సంహరించాడు; అలాగే అతని సమస్త సైన్యాన్నీ అదే విధంగా నశింపజేశాడు।

Verse 84

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

మహావీరుడైన యుధామన్యుని, అలాగే ఉత్తమౌజుని కూడా అతడు సంహరించాడు; అదే విధంగా ద్రౌపది పుత్రులను మరియు మిగిలిన సోమకులను కూడా వధించాడు।

Verse 85

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्

శిఖండిని ముందుగా చేసుకొని మరెందరోను అతడు ఖడ్గంతో సంహరించాడు; అతని భయంతో ద్వారాల ద్వారా బయటికి వచ్చిన సైనికులందరూ—అందరూ—నిహతులయ్యారు।

Verse 86

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः

కృతవర్ముడు మరియు కృపుడు—ఇద్దరూ—అనేకులను మృత్యువుకు చేర్చారు; ఈ విధంగా ఆ మహాబలుల చేత ఆ శిబిరం సైన్యహీనమైంది।

Verse 87

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः

ఆ క్షణమే అది త్రిజగత్ ప్రళయంలా శూన్యమైంది; ఈ విధంగా అందరినీ సంహరించి ద్రోణపుత్రుని మొదలైన ఆ ముగ్గురు అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు।

Verse 88

निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः

పార్థుని భయంతో భీతిగ్రస్తులై వారు ఆ శిబిరం నుండి బయటికి పారిపోయారు. అందరూ వేగంగా వేర్వేరు దిశలలో వేర్వేరు చోట్లకు పరుగెత్తారు.

Verse 89

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः

అప్పుడు, ఓ విప్రులారా, ద్రౌణి మనోహరమైన రేవా నది తీరానికి వెళ్లాడు. అక్కడ వేదాన్ని ప్రకటించే అనేక వేల మంది ఋషులు ఉన్నారు.

Verse 90

कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ

వారు పుణ్యకథలను చెప్పుకుంటూ అనుత్తమమైన తపస్సు చేసేవారు. అప్పుడు ద్రౌణి అక్కడికి వెళ్లి ఋషుల ఆశ్రమాల వైపు చేరాడు.

Verse 91

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्

అతడు ప్రవేశించిన వెంటనే బ్రహ్మవాదులైన మునులు ద్రౌణి దుష్కార్యాన్ని తెలిసికొని యోగబలంతో అతనిని ఉద్దేశించి పలికారు.

Verse 92

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्

‘ఓ ద్రౌణీ! నిద్రిస్తున్నవారిని సంహరించిన పాపీ, నీవు బ్రాహ్మణులలో అధముడవు. నిన్ను చూడటమే మా అపవిత్రతకు నిశ్చయకారణం.’

Verse 93

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् । अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम

నీతో కేవలం సంభాషణ చేసిన మాత్రాన బ్రహ్మహత్యాపాపాలు అనేకంగా కలుగుతాయి. కనుక, ఓ పురుషాధమా, మా ఆశ్రమాల నుండి వెంటనే వెళ్లిపో.

Verse 94

इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः । इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः

అక్కడ నివసించే బ్రాహ్మణ మునులు ద్రోణపుత్రునితో అప్పుడు ఇలా పలికారు. ఆ బ్రహ్మవాది మునులచే ఈ విధంగా ఉద్దేశింపబడిన ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) అప్పుడు కలత చెందాడు.

Verse 95

लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् । एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः

అతడు లజ్జతో మునులు సేవించే ఆ ఆశ్రమం నుండి బయలుదేరాడు. ఈ విధంగా కాశీ మొదలైన పుణ్యతీర్థాలకు వెళ్లుతూ సంచరించాడు.

Verse 96

तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः । व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया

అక్కడక్కడ మహాత్ములైన ద్విజులందరూ అతనిని నిందించారు. ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలని కోరుతూ అతడు వ్యాసుని శరణు పొందాడు.

Verse 97

ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् । द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्

తర్వాత బదరికారణ్యంలో ఆసీనుడైన మహాముని ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) వద్దకు వెళ్లి భక్తితో నమస్కరించాడు.

Verse 98

ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः । त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति

అప్పుడు ముని వ్యాసుడు ద్రోణాచార్యుని కుమారునితో ఇలా అన్నాడు— “హే ద్రౌణీ, నా ఆశ్రమం నుండి వెంటనే, త్వరగా వెళ్లిపో।”

Verse 99

सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् । अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः

“నిద్రలో ఉన్నవారిని చంపిన దోషం వల్ల నీవు మహాపాతకంతో కలుషితుడవు. కాబట్టి నీతో సంభాషిస్తే నాకు కూడా మహాపాపం కలుగుతుంది।” అని చెప్పగా ద్రౌణి అప్పుడే మునితో ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 100

अश्वत्थामोवाच । भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः

అశ్వత్థామ అన్నాడు— “భగవన్, అందరి చేత నిందింపబడి నేను మీ శరణు వచ్చాను।”

Verse 110

स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् । सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि

“హే ద్రౌణీ, నీవు ఒక నెలపాటు నిరంతరం స్నానం చేయి. నిద్రలో ఉన్నవారిని చంపిన దోషం నుండి నీవు వెంటనే పవిత్రుడవుతావు।”

Verse 132

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते

ఏకాగ్రచిత్తంతో ఈ అధ్యాయాన్ని పఠించినవాడు గానీ, విన్నవాడు గానీ, ఇక్కడే పాపాలను తొలగించుకొని శివలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।