Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

Devanagari script

संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि

Transliteration

saṃgavātsalyayuktāśca vedaśāstreṣu niścalāḥ | vatsagotre dvijā bhūpa pravarāḥ paṃca eva hi

Translation

హే రాజా! వత్సగోత్ర ద్విజులు సాంగత్యం‑వాత్సల్యంతో యుక్తులై, వేదశాస్త్రాలలో అచలులు; ఆ వంశంలో ఖచ్చితంగా ఐదు ప్రసిద్ధ ప్రవరాలు ఉన్నాయి।

Word by Word

• संगवात्सल्ययुक्ताः: endowed with affection and companionship
• संगवात्सल्ययुक्ताः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संग (प्रातिपदिक) + वात्सल्य (प्रातिपदिक) + युक्त (कृदन्त; √युज् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कृदन्त-विशेषण (क्त-प्रत्ययान्त 'युक्त'); समासः—तत्पुरुषः (संग-वात्सल्येन युक्ताः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• वेदशास्त्रेषु: in the Vedas and śāstras
• वेदशास्त्रेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; समासः—द्वन्द्वः (वेदश्च शास्त्रं च)

• निश्चलाः: steadfast
• निश्चलाः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निश्चल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण

• वत्सगोत्रे: in the Vatsa lineage (gotra)
• वत्सगोत्रे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक) + गोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (वत्सस्य गोत्रे)

• द्विजाः: Brahmins (twice-born)
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन

• भूप: O king
• भूप: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन

• प्रवराः: excellent, eminent
• प्रवराः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Numeral qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या; प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्याशब्दः; प्रथमा (1st), बहुवचनार्थे (agreeing with 'द्विजाः')

• एव: indeed, only
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• हि: for, indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle; causal/emphatic)

Speaker

Unspecified (narrator addressing a king within Dharmāraṇya Khaṇḍa context)

Skanda Dialogue

Listener: King (bhūpa)

Visual Art Cues

Scene: A king listens as a sage enumerates Vatsa-gotra brāhmaṇas and their five pravaras; a calm āśrama setting with palm-leaf manuscripts and a respectful courtly audience.

Characters & Entities

• Vatsa (gotra)
• Veda
• Śāstra
• Pravara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Steadfastness in Vedic learning and affectionate conduct are upheld as the marks of a righteous brāhmaṇa lineage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named in this verse; the focus is on dharmic genealogy within the Dharmāraṇya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse alludes to the pravara system used in Vedic rites, but it does not prescribe a specific ritual act here.