Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 56

Devanagari script

श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च

Transliteration

śrīkṣetraṃ dvitīyaṃ proktaṃ gotradvitayameva ca | chāṃdanasastathā vatsaṃ devī dvitayameva ca

Translation

‘శ్రీక్షేత్రం’ రెండవదిగా ప్రకటించబడింది; అలాగే రెండు గోత్రాలు కూడా. ‘ఛాందనస’ మరియు ‘వత్స’ చెప్పబడ్డాయి; అలాగే (సంబంధిత) రెండు దేవతలు కూడా పేర్కొనబడ్డాయి.

Word by Word

• श्रीक्षेत्रम्: Śrīkṣetra (holy place)
• श्रीक्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्री + क्षेत्र (प्रातिपदिक); श्रीक्षेत्र (समास-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (श्रियाः क्षेत्रम्)

• द्वितीयम्: second
• द्वितीयम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

• प्रोक्तम्: was declared
• प्रोक्तम्: Kriyā (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• गोत्रद्वितयम्: a pair of gotras
• गोत्रद्वितयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गोत्र + द्वितय (प्रातिपदिक); गोत्रद्वितय (समास-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्विगु-समास (द्वे गोत्रे)

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात/particle (emphasis)

• च: and
• च: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• छांदनसः: Chāṃdanasa (name)
• छांदनसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: छांदनस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम (proper)

• तथा: likewise
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb)

• वत्सम्: Vatsa (name)
• वत्सम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नाम

• देवी: goddess
• देवी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• द्वितयम्: a pair
• द्वितयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्वितय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘pair’

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात/particle (emphasis)

• च: and
• च: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

Speaker

Narrator (contextual; enumerating settlements and their gotras/gotra-devīs)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śrīkṣetra (second in sequence, per verse)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A stylized map-panel labeled ‘Śrīkṣetra’ with two lineage banners (Chāṃdanasa, Vatsa) and two goddess icons flanking a central shrine, indicating paired guardianship.

Characters & Entities

• Śrīkṣetra
• Chāṃdanasa
• Vatsa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy places (kṣetra) are upheld by dharmic communities; gotra memory is presented as part of the sanctity of the region.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śrīkṣetra is named as a sacred locale within the Dharmāraṇya narrative framework.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse identifies the place and its associated gotras and deities.