Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 24

Devanagari script

ततः प्राहांजनीपुत्रः संप्राप्ते हि कलौ द्विजाः । नागमिष्याम्यहं तत्र मुक्त्वा रामेश्वरं शिवम्

Transliteration

tataḥ prāhāṃjanīputraḥ saṃprāpte hi kalau dvijāḥ | nāgamiṣyāmyahaṃ tatra muktvā rāmeśvaraṃ śivam

Translation

అప్పుడు అంజనీ పుత్రుడు పలికెను— “హే ద్విజులారా! కలియుగము వచ్చినప్పుడు నేను అక్కడికి వెళ్లను; రామేశ్వరమందు స్థితుడైన శివుని విడిచి నేను గమించను।”

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikaraṇa (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) — 'then/thereafter'

• प्राह: said, spoke
• प्राह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• आञ्जनीपुत्रः: the son of Añjanī (Hanumān)
• आञ्जनीपुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आञ्जनी + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आञ्जन्याः पुत्रः)

• संप्राप्ते: upon the arrival (of)
• संप्राप्ते: Adhikaraṇa (Locative absolute/सप्तमी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), सप्तमी (7th), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; 'when (it) has arrived'—सप्तमी absolute (locative absolute)

• हि: indeed, for
• हि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात) — emphasis/indeed

• कलौ: in the Kali age
• कलौ: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• द्विजाः: O twice-born (brāhmaṇas)
• द्विजाः: Sambodhana/Address (Vocative sense)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध) — negation

• आगमिष्यामि: I shall come
• आगमिष्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + गम् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा (1st), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक क्रियाविशेषण) — 'there'

• मुक्त्वा: having left, abandoning
• मुक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: मुच् (धातु) → मुक्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (पूर्वकाल क्रिया) — absolutive/gerund

• रामेश्वरम्: Rāmeśvara
• रामेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (रामस्य ईश्वरः)

• शिवम्: Śiva
• शिवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

Speaker

Añjanīputra (Hanumān)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rāmeśvara (Setu-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ (brāhmaṇas/sages)

Visual Art Cues

Scene: Añjanīputra (Hanumān) addresses assembled brāhmaṇas, declaring that in Kali-yuga he will not proceed there, remaining devoted to Śiva at Rāmeśvara; the mood is solemn, vow-like, with the sea-setu landscape implied.

Characters & Entities

• Hanumān
• Añjanī
• Kali-yuga
• Rāmeśvara
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotional allegiance to a consecrated form of Śiva at a famed tīrtha is portrayed as a binding sacred duty, especially as ages decline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Rāmeśvara (Rāmeśvaram) is explicitly mentioned, highlighting Śiva’s presence there and its enduring sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the emphasis is on not abandoning the sacred charge connected with Rāmeśvara-Śiva.