Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 10

Devanagari script

कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्

Transliteration

kātyāyanaḥ | pariṇīya sagotrā tu samānapravarāṃ tathā | tyāgaṃ kṛtvā dvijastasyāstataścāṃdrāyaṇaṃ caret

Translation

కాత్యాయనుడు చెప్పుచున్నాడు—ఏ ద్విజుడు సగోత్రా, సమానప్రవరా అయిన స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నయెడల, ఆమెను త్యజించి అనంతరం చాంద్రాయణ ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించవలెను।

Word by Word

• कात्यायनः: Kātyāyana (the sage)
• कात्यायनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ऋषिनाम/वक्तृ-निर्देशः

• परिणीय: having married
• परिणीय: Kriya (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: परि-नी (धातु)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund); अर्थः—‘परिणयित्वा/विवाहं कृत्वा’

• सगोत्रा: of the same gotra
• सगोत्रा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स-गोत्र (प्रातिपदिक; स + गोत्र)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘समानगोत्रा’ इति विशेषणम् (स्त्री)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात/समुच्चय-व्यतिरेकसूचक (particle: but/indeed)

• समानप्रवराम्: having the same pravara
• समानप्रवराम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समान-प्रवर (प्रातिपदिक; समान + प्रवर)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; ‘सगोत्रा’ इत्यस्य विशेषणम्

• तथा: thus/also
• तथा: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: thus/also)

• त्यागम्: abandonment
• त्यागम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्याग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Kriya (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund); ‘कृत्वा’ = having done

• द्विजः: the twice-born (Brahmin)
• द्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• ततः: thereafter
• ततः: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपादान/क्रमवाचक (then/thereafter)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक निपात (conjunction: and)

• आन्द्रायणम्: the Cāndrāyaṇa penance
• आन्द्रायणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चान्द्रायण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; व्रतनाम

• चरेत्: should perform/practice
• चरेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Kātyāyana (cited authority)

Skanda Dialogue

Listener: dvija/gṛhastha audience (normative addressee)

Visual Art Cues

Scene: A dharma-assembly setting: a seated ṛṣi (Kātyāyana) instructs a remorseful dvija householder; a lunar calendar/arc suggests Cāndrāyaṇa; the woman stands respectfully apart, indicating renunciation without abandonment.

Characters & Entities

• Kātyāyana
• Cāndrāyaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When dharma is violated, repentance and corrective action are mandated; expiation restores ritual integrity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is mentioned; the verse is a legal-dharmic instruction.

What ritualistic prescription is mentioned?

Renunciation of the prohibited marriage and performance of the Cāndrāyaṇa penance.