Mantra 24
Rishi: Ṛgvedic provenance (Agni hymn tradition; specific seer depends on RV source), adopted as Yajus citation.
Devata: Agni Vaiśvānara.
Chandas: Triṣṭubh (ṛgvedic-style verse).
Samhita Patha (Devanagari)
मू॒र्धानं॑ दि॒वो अ॑र॒तिं पृ॑थि॒व्या वै॑श्वान॒रमृ॒त आ जा॒तम॒ग्निम् । क॒विᳪ स॒म्राज॒मति॑थिं॒ जना॑नामा॒सन्ना पात्रं॑ जनयन्त दे॒वाः
Transliteration
mūrdhā́naṃ divó aratíṃ pṛthivyā́ vaiśvānarám ṛté ā́ jātám agním | kavíṃ samrā́jam átithiṃ janā́nām āsánnāḥ pā́traṃ janayanta devā́ḥ
Translation
దివి యొక్క మూర్ధానం, పృథివి యొక్క ఆధారం—ఋతంలో జన్మించిన వైశ్వానరుడు, అదే అగ్ని; కవి, సమ్రాట్, మనుష్యుల అతిథి. దేవులు సమీపించి ఆ పాత్రాన్ని (ఆసనం/ఆధారం) జనింపజేశారు.
Padapatha (Word Analysis)
मूर्धानम् । दिवः । अरतिम् । पृथिव्याः । वैश्वानरम् । ऋते । आ । जातम् । अग्निम् । कविम् । सम्राजम् । अतिथिम् । जनानाम् । आसन्नाः । पात्रम् । जनयन्त । देवाः ।
Word by Word
मूर्धानम्head, summit
मूर्धानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven/sky
दिवः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
अरतिम्support/prop, bearer (lit. ‘resting/support’)
अरतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअरति (प्रातिपदिक)
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
वैश्वानरम्Vaiśvānara (Agni as ‘belonging to all men’)
वैश्वानरम्:
कर्म
TypeNoun (epithet)
Rootवैश्वानर (प्रातिपदिक)
ऋतःṚta (cosmic order), the true/orderly one
ऋतः:
कर्ता (विशेषणवत्/नाम)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
आunto, forth (prefix)
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
जातम्born, arisen
जातम्:
कर्म (अग्निम् इति विशेषण)
TypeParticiple
Root√जन् (जायते) → जात (कृदन्त)
अग्निम्Agni (fire)
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
कविम्seer, sage
कविम्:
कर्म (अग्निम् इति विशेषण)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
सम्राजम्universal king, sovereign
सम्राजम्:
कर्म (अग्निम् इति विशेषण)
TypeNoun (title)
Rootसम्राज् (प्रातिपदिक)
अतिथिम्guest
अतिथिम्:
कर्म (अग्निम् इति विशेषण)
TypeNoun
Rootअतिथि (प्रातिपदिक)
जनानाम्of peoples/men
जनानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
आसन्नाम्sitting near, present, placed close
आसन्नाम्:
कर्म (पात्रम् इति विशेषण)
TypeParticiple
Root√सद् (सीदति) + आ- → आसन्न (कृदन्त)
पात्रम्vessel, receptacle
पात्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपात्र (प्रातिपदिक)
जनयन्तthey produced/caused to be born
जनयन्त:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन् (जनयति)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्ता
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Agni VaiśvānaraV
Viśve Devāḥ (the Gods collectively)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes