Mantra 23
Rishi: Traditional attribution within Vājasaneyin transmission (often treated as Yājñavalkya-lineage for VS mantras)
Devata: Devī (contextual feminine divinity; often construed as Śrī/Vāc or the rite’s auspicious power depending on application)
Chandas: Mixed/prose-like yajus-formula (not a strict ṛgvedic meter)
Samhita Patha (Devanagari)
सम॑ख्ये दे॒व्या धि॒या सं दक्षि॑णयो॒रुच॑क्षसा । मा म॒ आयु॒: प्रमो॑षी॒र्मो अ॒हं तव॑ । वी॒रं वि॑देय॒ तव॑ देवि सं॒दृशि॑
Transliteration
sām·akhye devyā dhiyā saṃ dakṣiṇayor rucákṣasā | mā me āyúḥ pramóṣīr mo áhaṃ táva | vīráṃ vidéya táva devi saṃdṛ́śi
Translation
దేవీతుల్యమైన ధియతో, ప్రకాశించే దృష్టితో, కుడి వైపు ఉన్న రెండు భాగాలను నేను కలిసి చూస్తున్నాను. నా ఆయుష్షును హరించకు; నన్ను నీ నుండి వేరుచేయకు. హే దేవీ, దృష్టి-సంయోగంలో, నీ ద్వారా నాకు ఒక వీరపుత్రుడు లభించుగాక.
Padapatha (Word Analysis)
सम्-अख्ये । दे॒व्या । धि॒या । सम् । दक्षि॑णयोः । रुच॑क्षसा । मा । मे । आयुः । प्र-मो॑षीः । मा । उ । अहम् । तव । वी॒रम् । वि॒देय । तव । देवि । सम्-दृशि॑
Word by Word
समाख्येI utter/recite (together, duly)
समाख्ये:
Kartā
TypeVerb
Rootसम्-आ-ख्या (धातु) / समाख्या (प्रातिपदिक)
देव्याःof the goddess
देव्याः:
Sambandha (Genitive relation)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
धियाwith (sacred) thought/insight
धिया:
Karaṇa
TypeNoun
Rootधी (प्रातिपदिक)
संtogether, completely
सं:
—
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
दक्षिणयोःof the two Dakṣiṇās / of the two right-sides
दक्षिणयोः:
Sambandha (Genitive relation)
TypeNoun
Rootदक्षिणा (प्रातिपदिक)
उरुचक्षसाwith wide-seeing vision
उरुचक्षसा:
Karaṇa
TypeAdjective
Rootउरुचक्षस् (प्रातिपदिक; उरु + चक्षस्)
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
मेmy / to me
मे:
Sampradāna (beneficiary/possessor)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
आयुःlife, lifespan
आयुः:
Kartā (of the verb ‘be taken away’) / Karma (in sense)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
प्रमोषीःdo not steal away / do not take away
प्रमोषीः:
Kriyā
TypeVerb
Rootप्र-√मुष् (धातु)
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
अहम्I
अहम्:
Kartā
TypePronoun
Rootअहम् (सर्वनाम)
तवof you / your
तव:
Sambandha (Genitive relation)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
वीरम्a hero, a strong son/offspring
वीरम्:
Karma
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
विदेयmay I obtain/find
विदेय:
Kriyā
TypeVerb
Root√विद् (धातु) + देय (विधिलिङ्/आशीर्लिङ् रूप)
तवof you / your
तव:
Sambandha (Genitive relation)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
देविO goddess
देवि:
Sambodhana
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
संदृशिin (your) presence / in the sight (of you)
संदृशि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसंदृश् (प्रातिपदिक; सम् + दृश्)
Entities Mentioned
D
DevīD
Dakṣiṇā (as principle of the right-hand/auspicious share)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes